ĐBP - Tiếng gọi tên mình là thanh âm thân thương nhất đối với mỗi con người. Một cái tên gắn với quê hương, dòng họ, với ký ức và để người thân bật lên tiếng gọi trong nỗi nhớ. Bởi vậy, mỗi liệt sĩ chưa xác định được danh tính là một khoảng trống chưa thể lấp đầy trong lòng những gia đình đã nhiều năm chờ đợi. Với lòng biết ơn và trách nhiệm, cả nước đang chạy đua với thời gian để đẩy nhanh tiến độ thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Ở Điện Biên, vùng đất từng thấm đẫm xương máu cha ông, hành trình ấy đang diễn ra với sự tận tâm, cẩn trọng và tri ân sâu nặng.

Bài 1: Dưới mỗi lớp đất là một hy vọng

Điện Biên - mảnh đất ghi dấu những chiến công oanh liệt của dân tộc Việt Nam, cũng là nơi biết bao người con ưu tú đã anh dũng chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, thân thể các anh đã hóa vào núi sông. Khắp các nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn, từng hàng mộ thẳng tắp lặng lẽ nhắc nhớ về những người con anh hùng ấy. Trong số đó, vẫn còn nhiều phần mộ chưa xác định được danh tính, để lại nỗi day dứt khôn nguôi. Dẫu thời gian phủ dày lên từng lớp đất, nhưng hy vọng tìm lại tên tuổi các anh chưa bao giờ tắt...

Hệ thống ròng rọc nâng lắp bia mộ là một trong những sáng kiến giúp giảm sức lao động và đảm bảo an toàn khi triển khai nhiệm vụ.

Nâng niu từng lớp đất

Để lấy được một mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sỹ phục vụ giám định ADN, các cán bộ, chiến sĩ phải trải qua quy trình khai quật hết sức cẩn trọng. Tưởng chừng chỉ là mở bia mộ, đưa hài cốt lên lấy mẫu rồi hoàn nguyên, nhưng phía dưới mỗi phần mộ là những khó khăn khác với dự đoán ban đầu của Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, các thành viên thực hiện nhiệm vụ khai quật mộ liệt sỹ, đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và chính xác trong từng thao tác.

Hơn 1 tháng nay, thời tiết Điện Biên diễn biến thất thường, khi nắng như đổ lửa, lúc mưa xối xả, có những cơn mưa kéo dài hàng giờ đồng hồ. Dẫu vậy, dưới những mái bạt dựng tạm giữa Nghĩa trang Liệt sĩ Độc Lập, công việc vẫn không gián đoạn. Đây là nơi an nghỉ của các liệt sĩ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, phần lớn hy sinh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954, được quy tập từ cuối những năm 1950. Trải qua nhiều lần chính trang, tôn tạo, kết cấu các phần mộ đã có những thay đổi, nên quá trình khai quật, tiếp cận hài cốt để lấy mẫu sinh phẩm phức tạp hơn nhiều so với tính toán ban đầu.

Dưới mái bạt mỏng, từng bia mộ được nhấc lên cẩn trọng. Phía dưới là khuôn mộ xây bằng gạch, ăn sâu xuống vị trí đặt quách, trung bình khoảng 1,5m, có phần mộ sâu tới 2m. Trong khoảng không gian chỉ vừa một người đứng, anh lính trẻ khom mình, bóc tách từng lớp đất. Cách mặt đất vài chục centimet lại gặp một tấm đan bê tông, dỡ xong phải tiếp tục đào sâu xuống phía dưới. Có phần mộ ngập nước do mưa; có phần quách bị lệch khỏi tâm mộ, lực lượng làm nhiệm vụ phải mở rộng phạm vi đào tìm để xác định chính xác vị trí hài cốt, bảo đảm không bỏ sót. 

Thiếu tá Lê Phúc Hòa, Phòng Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh trực tiếp tham gia đội khai quật, lấy mẫu cho biết: “Quá trình khai quật gặp rất nhiều khó khăn. Các chiến sĩ phải đào hầm ở trong các phần mộ để lấy mẫu. Với tinh thần quyết tâm, vượt nắng thắng mưa, toàn đội quán triệt rõ tư tưởng chỉ đạo, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao”.

Với 2.432 phần mộ, trong đó có 2.042 phần mộ chưa xác định được thông tin, Nghĩa trang Liệt sĩ Độc Lập là địa điểm có khối lượng công việc lớn nhất trong đợt lấy mẫu lần này. Do những đặc điểm về kết cấu phần mộ, nên thời gian khai quật tại đây cũng kéo dài hơn gấp rưỡi so với nhiều nghĩa trang khác. Dù công việc vất vả, đối với mỗi cán bộ, chiến sĩ được tham gia Chiến dịch vẫn là niềm vinh dự đặc biệt. Chiến sĩ trẻ Nguyễn Bảo Lâm chia sẻ: “Tôi cảm thấy rất tự hào được tham gia chiến dịch tri ân lần này. Dù khó khăn, vất vả, nắng gắt hay mưa dầm, nhưng với quyết tâm cao nhất, tôi luôn nỗ lực, kiên trì, góp sức nhỏ để các anh được gọi đúng tên mình”.

Không riêng Nghĩa trang Liệt sĩ Độc Lập, mỗi nghĩa trang đều có những khó khăn đặc thù. Đặc biệt, các nghĩa trang liệt sĩ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước và qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, nên kết cấu phần mộ có những thay đổi. Trước khi triển khai, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đều tiến hành khảo sát, nghiên cứu đặc điểm địa chất, thời điểm hình thành và vật liệu xây dựng để lựa chọn phương án khai quật phù hợp. Từ thực tiễn nhiệm vụ, nhiều sáng kiến cũng được nghiên cứu, áp dụng như: Hệ thống ròng rọc hỗ trợ nâng, hạ bia mộ và máy mòi đá phục vụ hoàn nguyên phần mộ... góp phần giảm sức lao động, rút ngắn thời gian thi công, bảo đảm an toàn cho các lực lượng tham gia.

Những mảnh ghép đầu tiên

Sau khi hài cốt liệt sĩ được đưa lên, từng mẫu sinh phẩm được lựa chọn cẩn trọng, bảo đảm chất lượng, sau đó làm sạch, lưu hộp, gắn thông tin theo quy trình nghiêm ngặt trước khi bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội tiến hành giám định ADN. Mỗi thao tác đều được thực hiện tỉ mỉ, bởi đó là những “mảnh ghép” đầu tiên trên hành trình tìm lại tên tuổi cho các anh hùng liệt sĩ. Với nỗ lực của các lực lượng, trung bình mỗi ngày Điện Biên khai quật, lấy mẫu khoảng 50 hài cốt liệt sĩ.

Hàng chục năm trôi qua, hài cốt các liệt sĩ chịu tác động của thời gian, thổ nhưỡng và khí hậu, khiến việc lựa chọn mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phục vụ đối sánh không dễ dàng. Ông Nguyễn Đỗ Chuẩn, cán bộ y tế Bệnh viện Y dược cổ truyền - Phục hồi chức năng tỉnh, người trực tiếp tham gia Chiến dịch chia sẻ: “Có những mẫu xương đã trải qua hàng chục năm nên mủn, mục, rất khó lựa chọn; nhưng cũng có những mẫu còn khá chắc, chất lượng tốt. Chúng tôi luôn cố gắng chọn phần sinh phẩm tốt nhất, để nâng cao khả năng giám định ADN. Mỗi mẫu vật được lưu giữ hôm nay, đều mang theo hy vọng một ngày nào đó có thể gọi đúng tên một người lính”.

Với sự phối hợp chặt chẽ, cẩn trọng của các lực lượng, đến nay tỉnh Điện Biên đã thực hiện khai quật, lấy mẫu tại 6 nghĩa trang liệt sĩ. Trong đó, đã hoàn thành tại các Nghĩa trang Liệt sĩ gồm: Xã Tuần Giáo, xã Tủa Chùa, Him Lam và Tông Khao; hiện đang triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Độc Lập và A1. Tính đến hết ngày 10/8, toàn tỉnh đã khai quật 2.856 phần mộ, trong đó 2.670 hài cốt đủ điều kiện lấy mẫu, gửi giám định ADN, đạt tỷ lệ gần 93,5%; đã bàn giao 1.822 mẫu cho Viện Pháp y Quân đội, 848 mẫu cho Trung tâm Pháp y tỉnh.

Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai tại Điện Biên từ ngày 6/6, huy động hơn 130 cán bộ, chiến sĩ cùng các lực lượng tham gia khai quật, lấy mẫu sinh phẩm 4.594 phần mộ tại 7 nghĩa trang liệt sĩ. Khối lượng công việc lớn, yêu cầu chuyên môn cao, song với các lực lượng tham gia, đây không đơn thuần là một nhiệm vụ mà còn là mệnh lệnh trái tim. Đại tá Dương Quốc Long, Phó Chính ủy, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh cho biết: “Đối với cán bộ, chiến sĩ, đây là nhiệm vụ đặc biệt thiêng liêng, đồng thời cũng là dịp để tri ân, đền đáp công ơn các thế hệ cha anh đã hy sinh vì Tổ quốc. Dù khối lượng công việc rất lớn, điều kiện thời tiết và quá trình triển khai còn nhiều khó khăn, song với sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Ban Chỉ đạo Quân khu và Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, chúng tôi quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ trước ngày 30/9/2026, bảo đảm tiến độ và chất lượng mẫu phục vụ công tác giám định ADN”.

Mỗi mẫu sinh phẩm được lưu giữ hôm nay, là một hy vọng trên hành trình xác định danh tính liệt sĩ. Hành trình ấy chưa dừng lại ở những phần mộ trong các nghĩa trang. Ở Điện Biên, vẫn còn những người lính chưa được quy tập, vẫn còn những hài cốt nằm lại nơi rừng sâu, núi thẳm. Bởi vậy, song hành với công tác khai quật, lấy mẫu tại nghĩa trang liệt sĩ, những cuộc tìm kiếm vẫn ngày đêm được nối dài, lặng lẽ nhưng bền bỉ và chưa bao giờ ngừng nghỉ.

Bài, ảnh: Nguyễn Hiền

Bài 2: Nơi rừng sâu còn người lính đợi về