Bài 2: “Gọi tên” những người hóa thân thành Tổ quốc

Bài 1: Từ Chiến dịch Điện Biên Phủ đến Chiến dịch 500 ngày đêm

Không còn tiếng súng nhưng trên mảnh đất Điện Biên vẫn đang diễn ra một cuộc hành quân đặc biệt. Đó là hành trình tìm kiếm, quy tập, thu nhận mẫu ADN và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Mỗi nguồn tin được xác minh, mỗi phần mộ được khai quật, mỗi mẫu ADN được lưu giữ đều mang theo hy vọng đưa các anh trở về với tên tuổi, quê hương và vòng tay gia đình. Đó không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là lời hứa, lời tri ân của thế hệ hôm nay đối với những người đã hiến dâng trọn đời mình cho Tổ quốc.

Đưa các anh trở về

Hòa bình lập lại. Những chiến hào, trận địa năm xưa nay phủ màu xanh của nương ngô, ruộng lúa; những cung đường từng in dấu chân hành quân của người lính giờ rộn ràng nhịp sống mới. Điện Biên đang từng ngày đổi thay, nhưng giữa nhịp sống ấy vẫn còn những cuộc tìm kiếm lặng thầm. Đó là hành trình đi tìm những người lính đã ngã xuống nhưng chưa được xác định danh tính hoặc chưa thể trở về với gia đình sau chiến tranh.

Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, từ nguồn tin của ông Lường Văn Tâm, xã Mường Pồn, lực lượng chức năng đã tiến hành khảo sát khu vực nghi có mộ liệt sĩ tại bản Mường Pồn 1. Sau nhiều bước xác minh, khai quật, các dấu tích như vải dù, dây thép, vật liệu còn sót lại đã được phát hiện, góp phần làm rõ thêm những địa điểm từng có người lính hy sinh. Đó chưa phải là câu trả lời cuối cùng, nhưng mỗi dấu vết được tìm thấy là một sợi dây nối quá khứ với trách nhiệm hôm nay.

Cuộc tìm kiếm ấy là một lát cắt trong hành trình bền bỉ mà Điện Biên đã thực hiện suốt nhiều năm qua. Chỉ trong 5 năm gần đây, toàn tỉnh đã huy động hơn 21.000 lượt cán bộ, chiến sĩ, công chức, viên chức, nhân dân... tham gia khảo sát, đào tìm, cất bốc, truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ. Hơn 50 nguồn tin đã được tiếp nhận, qua đó quy tập được 16 hài cốt liệt sĩ.

Và rồi, sau những tháng năm bền bỉ lần theo từng dấu vết, có những cuộc trở về đã khiến bao người xúc động. Tại khu vực đỉnh đèo Pha Đin, xã Quài Tở, hai phần mộ liệt sĩ được phát hiện, khai quật từ một nguồn tin mà Trung tá Nguyễn Ngọc Toan, Tiểu đoàn 97, Bộ Tham mưu Quân khu 2 lưu giữ suốt gần 20 năm. Gần hai thập kỷ chờ đợi, một manh mối tưởng như đã chìm vào quên lãng cuối cùng cũng được đánh thức, mở đường đưa những người con đã nằm lại nơi chiến trường trở về.

Không chỉ ở Pha Đin, hành trình ấy còn được nối dài bằng những cuộc tìm kiếm trên đất bạn Lào. Mới đây, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao, tỉnh tổ chức truy điệu và an táng 10 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện Việt Nam hy sinh tại Lào được đưa về nước. Đây là kết quả của khảo sát, xác minh, tìm kiếm. Song, phía sau niềm vui đón các anh trở về vẫn còn một khoảng trống. Có 8 trong số 10 hài cốt được quy tập lần này chưa xác định được danh tính.

Giữa những cuộc trở về còn mang theo nỗi trăn trở về tên tuổi và quê hương, đã có những người lính được trở về trọn vẹn. Hai liệt sĩ Hà Văn Thọ (Phú Thọ) và Hà Văn Ân (Hà Nội) đã được xác định đầy đủ danh tính sau nhiều năm nằm lại trên đất bạn Lào. Các anh không chỉ trở về với Tổ quốc mà còn trở về với chính tên tuổi, quê hương và gia đình. Kết quả ấy tiếp thêm niềm tin cho hàng nghìn gia đình liệt sĩ vẫn đang mong một ngày người thân được gọi đúng tên.

Đại tá Dư Công Thịnh, Đội trưởng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Cục Chính trị Quân khu 2 cho biết, việc tìm kiếm mộ liệt sĩ gặp nhiều khó khăn do địa bàn rộng, địa hình thay đổi, nhân chứng và hồ sơ ngày càng ít. Dù vậy, bằng trách nhiệm và lòng tri ân sâu sắc, các lực lượng kiên trì phối hợp với chính quyền, lực lượng chức năng để khảo sát, xác minh và quy tập hài cốt liệt sĩ, góp phần nối dài hành trình đưa các anh trở về với quê hương, đất nước.

Đưa các anh trở về mới chỉ là một nửa của hành trình tri ân. Điều mà thân nhân liệt sĩ mong mỏi hơn cả là tìm lại được tên tuổi người thân. Vì thế, cùng với công tác tìm kiếm, quy tập, Điện Biên triển khai thu nhận mẫu ADN từ hài cốt liệt sĩ và thân nhân, mở thêm cơ hội xác định danh tính những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Khoa học dẫn đường

Toàn tỉnh hiện có 4.594 phần mộ liệt sĩ tại 7 nghĩa trang cần khai quật, thu nhận mẫu phục vụ giám định ADN. Khối lượng công việc rất lớn, trong khi một số nghĩa trang được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, qua nhiều lần tôn tạo, khiến việc tiếp cận hài cốt gặp không ít khó khăn. Có những phần mộ nằm sâu 2 - 3m, đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ phải thực hiện hết sức cẩn trọng, vừa bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, vừa giữ gìn sự tôn nghiêm nơi an nghỉ của các liệt sĩ.

Tại Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia A1, nơi an nghỉ của các chiến sĩ hy sinh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, qua rà soát có 635/645 phần mộ cần khai quật, thu nhận mẫu sinh phẩm phục vụ đối sánh ADN. Được xây dựng từ năm 1958, sau nhiều thập kỷ, do tác động của thời gian và nhiều lần tôn tạo, việc khai quật, lựa chọn sinh phẩm đủ điều kiện phục vụ giám định ADN gặp nhiều khó khăn.

Chiến sĩ Khoàng Văn Đạo, Trung đoàn 741, Bộ CHQS tỉnh chia sẻ: “Công việc có lúc rất khó khăn, nhất là khi phải bóc tách từng lớp đất, tiếp cận hài cốt. Nhưng chúng em luôn xác định đây là nhiệm vụ đặc biệt, nên từng thao tác đều phải cẩn trọng. Ai cũng mong mỗi mẫu lấy được sẽ góp phần xác định danh tính, đưa các anh trở về với gia đình, quê hương”.

Từ những khó khăn, nhiều sáng kiến được áp dụng ngay tại hiện trường. Máy cắt cầm tay giúp bóc tách phần mộ gọn, chính xác, rút thời gian hoàn nguyên mỗi phần mộ từ hơn 1 giờ xuống còn 3 - 5 phút. Hệ thống ba lăng xích hỗ trợ nâng nắp mộ nặng 300 - 350kg an toàn, giảm nhân lực, tạo thuận lợi cho việc lấy mẫu và hoàn nguyên. Hay thiết bị hút nước cầm tay, phù hợp với không gian hẹp của phần mộ, giúp rút ngắn thời gian xử lý nước, đẩy nhanh các công đoạn lấy mẫu...

Đại tá Trịnh Đức Thiêm, Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh cho biết: Kết cấu mộ được xây dựng qua nhiều giai đoạn khác nhau, nhiều vị trí đã bị xê dịch, trong khi điều kiện thời tiết mưa nhiều khiến việc khai quật gặp không ít khó khăn. Với tinh thần trách nhiệm, mỗi cán bộ và chiến sĩ tham gia chiến dịch đều thực hiện bằng cả trái tim, lòng biết ơn và sự tri ân sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Những nỗ lực ấy đang từng bước đem lại kết quả. Đến nay, Điện Biên đã khai quật, lấy mẫu tại 6/7 nghĩa trang liệt sĩ; trong đó, đã hoàn thành tại các nghĩa trang Tuần Giáo, Tủa Chùa, Him Lam và Tông Khao. Tính đến hết ngày 19/8, toàn tỉnh đã khai quật 3.835 phần mộ, trong đó 3.625 hài cốt đủ điều kiện lấy mẫu gửi giám định ADN; 2.698 mẫu đã được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội và 927 mẫu cho Trung tâm Pháp y tỉnh để phân tích, đối sánh.

Nhưng để tìm ra câu trả lời cuối cùng, những mẫu hài cốt vẫn cần được đối sánh với nguồn gen của thân nhân. Vì vậy, song song với việc lấy mẫu tại các nghĩa trang, lực lượng chức năng tiến hành thu nhận mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ, từng bước xây dựng ngân hàng gen phục vụ xác định danh tính.

Với chiến sĩ Điện Biên Phạm Đức Cư, phường Mường Thanh, tỉnh Điện Biên, hành trình tìm kiếm người anh trai là liệt sĩ Phạm Văn Tố hy sinh năm 1951 trong Chiến dịch Hà Nam Ninh, đã kéo dài suốt nhiều năm. Khi được lấy mẫu ADN, ông xem đó như một hy vọng mới: “75 năm qua, gia đình tôi vẫn đau đáu mong tìm được anh. Tôi hy vọng khoa học sẽ giúp xác định được danh tính và nơi anh nằm lại để gia đình có thể đón anh trở về”, ông Cư xúc động chia sẻ.

Niềm mong mỏi ấy cũng là tâm nguyện của các gia đình liệt sĩ trên địa bàn tỉnh. Hiện riêng tỉnh Điện Biên có 820 liệt sĩ; trong đó 267 liệt sĩ đã xác định được phần mộ, còn 553 liệt sĩ chưa xác định được thông tin phần mộ hoặc phần mộ không còn hài cốt. Đây là những trường hợp mà mỗi thông tin, mỗi mẫu sinh phẩm đều có thể mở thêm một cơ hội tìm lại người thân.

Thượng úy Nguyễn Ngọc Tuấn, Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội, Công an tỉnh cho biết, việc thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ được thực hiện khẩn trương nhưng đặt yêu cầu chính xác lên hàng đầu. Đến nay, đã thu nhận mẫu ADN của 392/426 trường hợp đồng ý tham gia, đạt 92%, từng bước bổ sung dữ liệu phục vụ đối sánh, xác định danh tính liệt sĩ.

Phía sau mỗi mẫu hài cốt là một người lính. Sau mỗi mẫu sinh phẩm là một gia đình. Và giữa hai mẫu ADN là một cây cầu nối quá khứ với hiện tại, nối người đã khuất với những người vẫn còn chờ đợi. Kết quả đối sánh có thể chưa biết ngay, nhưng mỗi mẫu được lưu giữ hôm nay đều mở thêm một cơ hội để ngày mai, một cái tên được gọi đúng, một người lính được trở về và một gia đình khép lại hành trình chờ đợi.

Bài, ảnh: Văn Tâm - Văn Quyết

Bài 3: Giữ trọn lời hứa với những người đã ngã xuống