Cách đây hơn chục năm, trong lúc đào móng làm nhà tại địa bàn phường Him Lam cũ nay là phường Điện Biên Phủ, người dân phát hiện những dấu tích và di vật của người lính dưới lòng đất. Thông tin được báo cho cơ quan chức năng. Những người đã hy sinh được cất bốc và đưa về Nghĩa trang nhân dân Him Lam.

Từ phát hiện ấy, những manh mối về các phần mộ còn nằm lại trên mảnh đất từng là chiến trường tiếp tục được lần tìm. Các vị trí nghi vấn được kiểm tra, đối chiếu với lời kể của người dân và tài liệu liên quan. 9 phần mộ tại khu vực Nghĩa trang nhân dân Him Lam và một phần mộ tại khu vực vườn nhà dân thuộc tổ dân phố Him Lam lần lượt được xác định.

Sau quá trình khảo sát, xác minh, các tổ công tác trở lại những vị trí đã được đánh dấu để tiến hành cất bốc. Cán bộ, chiến sĩ cẩn trọng từng thao tác, kiên nhẫn lần theo từng dấu vết dưới lòng đất. Từng phần đất được mở ra, 10 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, cất bốc và đưa về Nghĩa trang Liệt sĩ Tông Khao. Ông Hoàng Thanh Hưng, tổ dân phố Đoàn Kết, phường Điện Biên Phủ dõi theo công việc từ tờ mờ sáng. Với ông, niềm xúc động là những người đã hy sinh được trở về nơi an nghỉ trang nghiêm, bên đồng đội và gần hơn với quê hương, gia đình.

Phía sau mỗi vị trí được xác định là quá trình lần tìm từ nhiều căn cứ. Đó có thể là dấu tích còn lại trên thực địa, một địa danh được người dân ghi nhớ, lời kể của người từng chứng kiến chiến tranh hay những tài liệu, sơ đồ mộ chí được lưu giữ. Các nguồn tư liệu được đối chiếu để từng bước xác định khu vực cần khảo sát.

Trung tá Đào Xuân Trường, trợ lý Ban Chính sách, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh cho biết: Chúng tôi đã nhận được sự đồng tình ủng hộ của nhân dân qua phiếu cung cấp thông tin. Hiện giờ còn 20 thông tin nữa, sau khi quy tập, chúng tôi tiếp tục khảo sát, xác minh và đưa các liệt sĩ về nghĩa trang, quê hương.

Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, tỉnh Điện Biên triển khai đồng thời nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập ngoài thực địa với khai quật, lấy mẫu và hoàn nguyên phần mộ tại các nghĩa trang liệt sĩ. Đến ngày 27/8, tỉnh đã hoàn thành khai quật 4.607/4.607 phần mộ; trong đó 4.341 mẫu đủ điều kiện lấy mẫu ADN đã được bàn giao Viện Pháp y Quân đội.

Những mẫu sinh phẩm được thu thập là cơ sở phục vụ giám định, đối sánh, góp phần xác định danh tính liệt sĩ còn thiếu thông tin. Trong khi đó, vẫn còn những người đã hy sinh chưa xác định được phần mộ. Theo Đại tá Dương Quốc Long, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên, căn cứ sơ đồ mộ chí, hiện còn hơn 1.000 liệt sĩ được xác định nằm rải rác tại chiến trường Điện Biên Phủ.

Nhiều thập kỷ trôi qua, nhiều địa điểm từng ghi dấu các trận chiến đấu đã mang diện mạo khác. Những khu vực từng là trận địa nay có nơi trở thành khu dân cư, nương ruộng, vườn nhà; dấu tích dưới lòng đất dần bị thời gian phủ lấp. Việc tìm kiếm vì thế đòi hỏi sự đối chiếu giữa nhiều nguồn tư liệu và khảo sát thực tế tại từng địa điểm.

Các tổ công tác căn cứ sơ đồ mộ chí, tài liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng và thông tin do người dân cung cấp để khoanh vùng những khu vực cần khảo sát. Có những vị trí được xác định từ những ghi chép còn lại. Có nơi, một chi tiết trong ký ức của người từng chứng kiến chiến tranh giúp lực lượng chức năng có thêm căn cứ lần tìm.

“Cùng với việc hoàn nguyên mộ tại các nghĩa trang, chúng tôi đã xây dựng kế hoạch tìm và quy tập cụ thể. Căn cứ vào các nhân chứng và địa bàn xảy ra các trận chiến đấu để việc xác định, quy tập đạt tiến độ nhanh hơn” - Đại tá Dương Quốc Long cho biết thêm.

Hành trình tìm kiếm những người đã hy sinh vẫn tiếp tục trên những vùng đất từng in dấu chiến tranh. Mỗi phần mộ được xác định là thêm một người lính được trở về bên đồng đội; mỗi mẫu sinh phẩm được thu thập thêm cơ hội xác định danh tính liệt sĩ. Công việc lặng thầm ấy góp phần nối lại hành trình trở về của những người đã hy sinh, để ký ức về họ được gọi tên và sự tri ân trên mảnh đất Điện Biên được tiếp nối.