Luật Thủ đô gồm 9 chương với 36 điều, có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 7 năm 2026, trừ quy định tại khoản 2 Điều này. Quy định tại khoản 4 Điều 8 và khoản 6 Điều 36 của Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày Luật này được thông qua. Kể từ ngày Luật này được thông qua, việc xây dựng, ban hành văn bản thi hành Luật Thủ đô được thực hiện theo quy định của Luật này.

Luật Thủ đô cho phép Hà Nội chủ động thí điểm các cơ chế, chính sách mới, thậm chí khác với quy định của luật, nghị quyết hiện hành hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật điều chỉnh. Đây được xem là bước đột phá nhằm tạo dư địa cho Thủ đô phát triển nhanh, linh hoạt, thích ứng với yêu cầu thực tiễn.

Tuy nhiên, việc thí điểm không áp dụng đối với các lĩnh vực nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo và chủ quyền quốc gia. Quy định này nhằm bảo đảm nguyên tắc ổn định, thống nhất trong những vấn đề cốt lõi của quốc gia.

Theo quy định, mọi cơ chế, chính sách thí điểm phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc hiến định. Cụ thể, các chính sách phải phù hợp với Hiến pháp, không trái các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Đáng chú ý, Luật nhấn mạnh yêu cầu không được hạn chế quyền con người, quyền cơ bản của công dân, cũng như không làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đồng thời, các chính sách thí điểm phải bảo đảm môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, cạnh tranh lành mạnh, công khai và minh bạch.

Bên cạnh đó, yếu tố an ninh, trật tự xã hội và đạo đức cũng được đặt ra như những “lằn ranh đỏ”. Các cơ chế thí điểm không được gây phương hại đến quốc phòng, an ninh, không ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng, thuần phong mỹ tục hay chính sách đại đoàn kết dân tộc.

Thời gian thí điểm được giới hạn tối đa 5 năm và chỉ được gia hạn thêm không quá 5 năm, qua đó bảo đảm tính kiểm soát và đánh giá hiệu quả trước khi xem xét nhân rộng.

Luật Thủ đô xác định rõ phạm vi thí điểm, tập trung vào các lĩnh vực có tính đột phá. Trong đó, đáng chú ý là các mô hình mới về tổ chức bộ máy chính quyền, quản trị hiện đại, cải cách chế độ công vụ, công chức.

Cùng với đó là các mô hình kinh tế dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; phát triển giáo dục, văn hóa, y tế và chăm sóc sức khỏe. Lĩnh vực nông nghiệp cũng được mở rộng với các mô hình nông nghiệp sinh thái, công nghệ cao và nông nghiệp đô thị.

Đặc biệt, các nội dung liên quan đến quản lý đô thị, phát triển bền vững, huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực, cũng như các giải pháp xử lý những vấn đề cấp bách ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân đều được đưa vào phạm vi thí điểm.

Ngoài ra, Luật cũng “mở” khi cho phép triển khai các cơ chế, chính sách khác theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền, tạo thêm dư địa linh hoạt cho Thủ đô trong quá trình phát triển.

Việc thí điểm không được thực hiện một cách tự phát mà phải tuân thủ quy trình chặt chẽ. Trên cơ sở được cấp có thẩm quyền chấp thuận, HĐND thành phố sẽ ban hành nghị quyết thí điểm, trong đó quy định rõ mục tiêu, phạm vi, đối tượng, nội dung và thời gian thực hiện.

Đồng thời, nghị quyết phải đánh giá dự kiến kết quả, tác động của chính sách; xác định rõ quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của các bên liên quan; đưa ra biện pháp quản trị rủi ro, cũng như cơ chế kiểm soát, giám sát và đánh giá.

Trước khi biểu quyết thông qua Luật Thủ đô, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày báo cáo giải trình, tiếp thu và chỉnh lý dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) trước Quốc hội. Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết Chính phủ đã rà soát toàn diện dự thảo, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương lớn của Đảng, đồng thời hoàn thiện các cơ chế đặc thù, vượt trội để phát huy vai trò đầu tàu của Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới.

Theo Bộ trưởng, trên cơ sở tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, dự thảo Luật đã được chỉnh lý theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền thực chất, toàn diện cho chính quyền Thủ đô. Việc trao quyền đi đôi với thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ, tăng cường trách nhiệm giải trình và bảo đảm minh bạch trong tổ chức thực hiện.

Dự thảo Luật cũng làm rõ hơn cơ chế vận hành của chính quyền thành phố theo hướng phân định rành mạch: HĐND quyết định các chính sách lớn; UBND quy định trình tự, thủ tục tổ chức thực hiện; Chủ tịch UBND chỉ đạo, điều hành và tổ chức phối hợp thực hiện.

“Sau khi tiếp thu, chỉnh lý, dự thảo Luật giữ nguyên kết cấu gồm 9 chương, 36 điều, trong đó đã chỉnh lý 26 điều. Đáng chú ý, dự thảo giao cho chính quyền thành phố 199 thẩm quyền đặc thù, vượt trội, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ để Thủ đô phát huy tính chủ động, sáng tạo theo phương châm ‘địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Đối với cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thủ đô, dự thảo tập trung hoàn thiện theo hướng rõ thẩm quyền, khả thi và có kiểm soát. Trong đó, làm rõ vai trò của chính quyền thành phố trong quy hoạch, quản lý không gian phát triển; trao quyền cho HĐND quyết định chính sách cải tạo, chỉnh trang đô thị; đồng thời duy trì các quy định cần thiết về bảo đảm an ninh, trật tự đô thị.

Một điểm đáng chú ý là dự thảo cho phép UBND thành phố bổ sung chương trình giáo dục địa phương nhưng không làm thay đổi nội dung cốt lõi của chương trình quốc gia; đồng thời hoàn thiện chính sách y tế theo hướng tăng cường trách nhiệm của các cơ sở y tế trong hỗ trợ hệ thống y tế Thủ đô, nhất là trong cấp cứu và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Về quản lý tài chính, ngân sách, dự thảo Luật được chỉnh lý theo hướng không ban hành các ưu đãi thuế vượt khung pháp luật hiện hành, qua đó bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương. Tuy nhiên, Luật vẫn bổ sung có chọn lọc các cơ chế hỗ trợ để thúc đẩy các lĩnh vực ưu tiên, đồng thời tạo sự linh hoạt trong điều hành ngân sách.

Đối với liên kết vùng, dự thảo Luật xác lập rõ vai trò trung tâm, dẫn dắt của Thủ đô, đồng thời thiết kế khái niệm “Vùng Thủ đô” theo hướng mở, linh hoạt. Các địa phương có thể chủ động tham gia liên kết, được áp dụng một số cơ chế của Luật Thủ đô khi triển khai dự án chung; cho phép sử dụng ngân sách địa phương để đầu tư liên vùng, giải quyết các vấn đề hạ tầng, môi trường và dịch vụ thiết yếu.

Một nội dung quan trọng khác là quy định về loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý. Bộ trưởng cho biết dự thảo Luật đã làm rõ nguyên tắc: cán bộ, công chức được miễn trách nhiệm trong trường hợp thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy trình, không vụ lợi nhưng vẫn phát sinh thiệt hại.

Tuy nhiên, quy định này không tách rời mà đặt trong tổng thể cơ chế kiểm soát quyền lực, giám sát và trách nhiệm giải trình, nhằm vừa bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, vừa ngăn ngừa lạm quyền. “Dự thảo không bổ sung tiêu chí ‘chuẩn mực chuyên môn’ do chưa có nội hàm pháp lý thống nhất, tránh gây khó khăn trong áp dụng thực tiễn”, Bộ trưởng lưu ý.