ĐBP - Tháng Năm ở Điện Biên luôn mang một cảm giác rất riêng. Ngày không đến bằng sự náo nhiệt của một mùa du lịch mà gợi cho tôi cảm giác như một ngọn lửa được nhóm lên rất khẽ, âm ỉ mà bền bỉ, cháy trong ký ức, trong con người và trong nhịp sống hôm nay. Sinh ra và lớn lên ở Điện Biên, tôi đã quen với cảm giác ấy qua nhiều năm, nhưng năm nay, khi vùng đất lịch sử bước qua dấu mốc 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, ngọn lửa đó dường như hiện lên rõ hơn bao giờ hết. Nó không còn là một ẩn dụ xa xôi, mà hiện diện trong từng hoạt động, từng cuộc gặp, từng câu chuyện được kể lại trong những ngày tháng Năm.

Từ những ngày cuối tháng Tư, Điện Biên đã bước vào không khí kỷ niệm theo cách rất tự nhiên. Trên các tuyến phố, cờ đỏ, biểu ngữ, pa nô tuyên truyền xuất hiện nhiều hơn nhưng không tạo cảm giác phô trương hay tách biệt khỏi đời sống thường nhật. Chợ vẫn đông người qua lại, những quán cà phê nhỏ ven đường vẫn đông khách, học sinh vẫn ríu rít tan trường, nhưng đâu đó trong nhịp sống bình thường ấy là một cảm giác lắng lại, như thể ai cũng đang dành một phần suy nghĩ của mình cho những ký ức của tháng Năm.

Tôi theo dòng người lên đồi A1, đồi E, cùng những đoàn cựu chiến binh và du khách dâng hương ở Đền thờ Liệt sĩ tại chiến trường Điện Biên Phủ. Trong không gian lịch sử, những lời hỏi thăm nhỏ nhẹ, những ánh mắt nhìn nhau lâu hơn bình thường như gắn kết những con người xa lạ với nhau. Cạnh tôi là cựu chiến binh Đoàn Văn Trường ở Cao Bằng có anh trai tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ nay đã ngoài chín mươi tuổi. Theo bước anh, ông về với Điện Biên. Ông kể chuyện Điện Biên, giọng trầm, từng câu như được kéo ra từ rất sâu trong ký ức, như ông là người trực tiếp ra trận. Phía sau lời kể sinh động ấy là niềm tự hào về một thế hệ đã bước vào gian khó bằng tất cả sự tự nguyện, không cần gọi tên sự hy sinh để làm nên chiến thắng.

Những ngày diễn ra các hoạt động kỷ niệm, đường phố Điện Biên đông hơn thường lệ. Người từ nhiều nơi tìm về nhiều hơn, nhưng đó không phải sự đông đúc của du lịch đơn thuần mà còn là một hành trình tìm về lịch sử. Tại các không gian trưng bày, triển lãm, dòng người nối nhau đi qua, nhưng không ai nói lớn, không ai bước vội. Mỗi người dường như đều muốn dành nhiều thời gian hơn cho từng câu chuyện đang được kể lại bằng hình ảnh và hiện vật. Trong triển lãm ảnh về Chiến dịch Điện Biên Phủ tại hầm Đờ - cát, tôi thấy nhiều người đứng khá lâu trước những bức ảnh tư liệu. Không phải những khoảnh khắc chiến thắng hay những hình ảnh hào hùng nhất giữ chân họ, mà chính là những chi tiết rất đời thường: Đoàn dân công lặng lẽ băng rừng trong đêm, ánh mắt người lính giữa chiến hào, hay con đường kéo pháo hiện lên trong ánh sáng mờ. Tôi cũng đứng rất lâu trước bức ảnh kéo pháo. Con dốc dựng đứng, những thân người nghiêng hẳn về phía trước trong sự gắng sức đến tận cùng. Đứng trước bức ảnh ấy, tôi không chỉ nhìn thấy gian khổ, mà còn cảm nhận được sức nặng của những quyết định mang tính bước ngoặt, của ý chí con người khi đứng trước những lựa chọn lớn của lịch sử. Những điều trước đây chỉ đọc qua sách vở, khi đối diện bằng hình ảnh thật, bỗng trở nên gần hơn, thật hơn và cũng ám ảnh hơn.

Từ không gian trưng bày ảnh sang triển lãm mỹ thuật tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ với chủ đề “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại”. Cảm xúc ở đây chuyển sang một tầng khác, nhẹ hơn nhưng cũng sâu hơn. Những bức ký họa chiến trường với nét vẽ mộc mạc, đôi khi chỉ là vài đường phác vội, được treo cạnh nhau như một dòng ký ức bằng hình ảnh. Tôi xem những bức họa, cảm giác chúng không chỉ là tác phẩm nghệ thuật mà giống như những mảnh ký ức được giữ lại bằng chính đôi tay của người trong cuộc.

Trong những xúc cảm được ghi lại, tôi thêm ấn tượng với các tác phẩm về Điện Biên hôm nay. Như cảnh đồi A1 giữa mùa phượng nở, sắc đỏ trải dài dưới nền trời xanh, không còn chiến hào, không còn khói lửa, chỉ còn sự bình yên của một vùng đất đã đi qua chiến tranh. Nhưng điều gây ấn tượng không nằm ở sự đối lập giữa quá khứ và hiện tại, mà ở cảm giác tiếp nối. Ngọn lửa từng cháy dữ dội trong chiến tranh dường như đang chuyển hóa thành một dạng khác - ngọn lửa của ký ức, của sự sống, của những câu chuyện vẫn tiếp tục được kể lại qua nhiều thế hệ.

Trong suốt các buổi tối từ 30/4 - 2/5 là chương trình âm nhạc “Về miền ký ức”. Không gian không lớn ngay đầu cầu Mường Thanh lịch sử, ánh sáng dịu, khán giả ngồi gần nhau, gần như không còn khoảng cách giữa sân khấu và người xem. Khi những giai điệu quen thuộc vang lên, có người khẽ hát theo, có người lặng im, mắt hướng về sân khấu. Khán giả có cựu chiến binh, du khách và khá đông tân binh. Họ cùng nghe, cùng cảm nhận độ dài của những năm tháng chiến tranh và sự nhẹ nhõm của khoảnh khắc hòa bình. Sau chương trình, nhiều bạn trẻ vẫn nán lại để trò chuyện cùng các cựu chiến binh. Có người hỏi thêm những câu chuyện về Điện Biên. Một bạn sinh viên đứng cạnh tôi nói rất khẽ rằng, khi được nghe trực tiếp như thế này, lịch sử không còn xa nữa. Tôi nghe và thấy điều đó thật đúng, bởi ký ức chỉ thực sự sống khi nó được chạm tới bằng cảm xúc thật.

Sau hơn bảy thập kỷ, Điện Biên đã đổi thay rất nhiều. Những con đường rộng hơn, những khu dân cư mới mọc lên, các di tích được gìn giữ tốt hơn, đời sống văn hóa cũng phong phú hơn. Nhưng điều đáng quý nhất không chỉ nằm ở những đổi thay ấy mà ở cách ký ức vẫn tiếp tục được giữ lại, không bị đóng khung trong quá khứ. Nó hiện diện trong những cuộc gặp, trong những cuộc triển lãm, trong những đêm nhạc, trong những câu chuyện được kể lại bằng tất cả sự trân trọng của người dân nơi đây.

Những ngày tháng Năm, khi đi qua đồi A1, tôi đã dừng lại rất lâu. Gió tháng Năm khẽ thổi qua, những tán phượng đỏ bừng lên trong nắng hay dưới ánh đèn như những đốm lửa nhỏ nhưng bền bỉ. Giữa khoảng lặng ấy, tôi chợt nhận ra Điện Biên vẫn đang giữ trong mình hai ngọn lửa. Một ngọn lửa thuộc về ký ức, sâu, lặng, đã đi qua chiến tranh nhưng chưa từng nguội lạnh. Và một ngọn lửa thuộc về hiện tại, đang được thắp lên mỗi ngày từ chính đời sống, con người và cách họ tiếp tục kể lại câu chuyện của mình. Ngọn lửa Điện Biên là thứ ánh sáng không rực rỡ để gây choáng ngợp nhưng đủ để soi đường, đủ để sưởi ấm và đủ để người ta mang theo rất lâu.