Chúng tôi biết câu chuyện của L.T.G. ở bản Chua Ta, xã Xa Dung từ nhiều năm trước. Khi ấy, G. mới 13 tuổi nhưng đã nghỉ học lấy chồng. Trong khi bạn bè vẫn đến trường, em phải làm quen với việc nhà và cuộc sống vợ chồng. Chồng G. chỉ hơn em 3 tuổi. Cả hai chưa trưởng thành, thiếu kỹ năng sống, chưa biết chia sẻ, giải quyết bất đồng. Có thời điểm bế tắc, G. đã tự làm hại bản thân, nhưng may mắn được cấp cứu kịp thời.
Chúng tôi gặp L.T.D. tại cơ sở y tế xã Na Son. Khi ấy, D. mới 16 tuổi, đang bế đứa con vừa tròn 2 tháng đi khám vì sốt cao. Khi được hỏi chồng đâu sao không cùng đưa con đi khám, D. hồn nhiên đáp: “Chồng em đi đánh tù lu rồi”. Câu trả lời ngắn gọn, ngây thơ phần nào cho thấy sự non nớt của một gia đình được hình thành quá sớm; người vợ chưa đủ tuổi trưởng thành đã phải chăm con nhỏ, còn người chồng cũng đang ở tuổi thiếu niên, vẫn ham chơi và chưa hiểu đầy đủ trách nhiệm làm chồng, làm cha. Những cuộc gặp ấy đã lùi vào quá khứ, hoàn cảnh của G. và D. giờ đây cũng đã khác, nhưng câu chuyện của họ vẫn gợi nhắc rõ ràng về những hệ lụy khi trẻ em phải bước vào cuộc sống hôn nhân trước khi kịp trưởng thành.
Từ năm 2015 đến nay, toàn tỉnh có gần 42 nghìn cặp kết hôn, trong đó 6.176 cặp tảo hôn; 51 cặp hôn nhân cận huyết thống. Phía sau những con số là nhiều trẻ em phải bỏ học, mất cơ hội học nghề, việc làm và quyền tự quyết định tương lai. Mang thai, sinh con khi cơ thể chưa phát triển đầy đủ ảnh hưởng đến sức khỏe bà mẹ, trẻ em. Vợ chồng trẻ thiếu kiến thức, kỹ năng, sinh kế nên dễ mâu thuẫn, phụ thuộc vào gia đình, tiếp tục rơi vào nghèo đói. Hôn nhân cận huyết thống còn để lại nguy cơ lâu dài đối với sức khỏe giống nòi.
Bên cạnh nguyên nhân từ tập quán, điều kiện kinh tế và học sinh bỏ học, mạng xã hội đang làm xuất hiện nguy cơ mới. Một số thanh thiếu niên quen biết, yêu đương qua mạng rồi bỏ học, về sống chung khi chưa đủ tuổi. Có trường hợp không tổ chức cưới, không đăng ký kết hôn nên chính quyền khó phát hiện.
Trước thực tế đó, tỉnh xác định nâng cao năng lực cho đội ngũ cơ sở là giải pháp quan trọng. Triển khai Đề án Tuyên truyền, giáo dục, vận động, hỗ trợ phụ nữ tham gia giải quyết một số vấn đề xã hội liên quan đến phụ nữ giai đoạn 2017 - 2027 (Đề án 938), Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh đã tổ chức các lớp tập huấn cho cán bộ, hội viên và thành viên mô hình “Địa chỉ tin cậy” tại các xã vùng cao. Nội dung tập trung vào pháp luật về hôn nhân và gia đình; nhận diện nguy cơ bạo lực, ép kết hôn sớm; kỹ năng tư vấn trẻ vị thành niên, giúp cha mẹ bảo vệ con trên môi trường mạng. Cách tuyên truyền được chuyển từ phổ biến văn bản sang đối thoại, xử lý tình huống phù hợp từng cộng đồng.
Bà Pờ Diệu Ninh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh cho rằng, cán bộ hội cơ sở phải gần dân, nắm chắc hoàn cảnh từng gia đình và phát hiện sớm trường hợp có nguy cơ. Mỗi cán bộ, hội viên nòng cốt cần trở thành tuyên truyền viên, vận động cha mẹ quan tâm đến việc học, kỹ năng sống và các mối quan hệ của con em; kịp thời hỗ trợ phụ nữ, trẻ em có nguy cơ bị bạo lực hoặc ép kết hôn sớm.
Cùng với các cấp hội phụ nữ, già làng, trưởng bản và người có uy tín giữ vai trò quan trọng trong phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Đây là lực lượng gần dân, am hiểu phong tục, tiếng nói và quan hệ dòng họ, có khả năng trực tiếp tuyên truyền, thuyết phục các gia đình từ bỏ ý định tổ chức cưới cho con khi chưa đủ tuổi.
Mới đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh phối hợp với Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam tổ chức tập huấn nâng cao nhận thức về tác hại của tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống cho 100 trưởng bản, người có uy tín tại các địa bàn còn nhiều trường hợp kết hôn sớm. Qua tập huấn, lực lượng này được trang bị kiến thức về hệ lụy của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình, cùng kỹ năng tuyên truyền, vận động phù hợp với từng nhóm đối tượng...
Để thay đổi nhận thức trong cộng đồng cần một quá trình lâu dài, kiên trì. Tuyên truyền phải đúng đối tượng, đúng thời điểm và gắn với hoàn cảnh của từng gia đình; phải giúp đối tượng nhận thức rõ hậu quả, quy định của pháp luật, giúp gia đình đưa ra lựa chọn đúng đắn.
Tuyên truyền sẽ tạo chuyển biến bền vững khi đi cùng giáo dục, sinh kế và quản lý xã hội. Nhà trường cần duy trì sĩ số, nhất là học sinh nữ vùng sâu, vùng xa; tăng cường giáo dục sức khỏe sinh sản, kỹ năng sống và pháp luật về hôn nhân. Giáo viên, gia đình và cán bộ bản phải kịp thời phối hợp khi học sinh nghỉ học bất thường hoặc có biểu hiện chuẩn bị kết hôn. Chính quyền cơ sở cần gắn phòng, chống tảo hôn với đào tạo nghề, tạo việc làm và giảm nghèo. Khi thanh thiếu niên có cơ hội học tập, nghề nghiệp và định hướng tương lai, nguy cơ kết hôn sớm sẽ từng bước được hạn chế. Các lực lượng tư pháp, hộ tịch, công an, y tế, nhà trường và đoàn thể phải thường xuyên trao đổi thông tin để phát hiện, can thiệp sớm những trường hợp có nguy cơ. Trường hợp cố tình vi phạm sau nhiều lần tuyên truyền cần được xử lý nghiêm, tránh tâm lý nể nang hoặc coi đây là việc riêng của gia đình.