Cách trung tâm tỉnh khoảng 40km, bản Huổi Nhả, xã Mường Pồn có 34 hộ đều là đồng bào Mông. Trước đây, người dân chủ yếu canh tác trên nương, đời sống còn khó khăn; bản chưa có điện lưới quốc gia, không có sóng điện thoại. Năm 2021, nhận thấy chính sự nguyên sơ có thể trở thành lợi thế, người dân thống nhất cử thành viên đến bản Sin Suối Hồ, tỉnh Lai Châu học hỏi kinh nghiệm làm du lịch cộng đồng.

Trở về, bà con tự bàn bạc, lựa chọn cách làm phù hợp với điều kiện của bản. Người dân thống nhất trích tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng lập quỹ chung và góp công chỉnh trang cảnh quan. Từ dọn vệ sinh, lấy đá xếp đường ven suối, dựng lán nghỉ chân đến tạo tiểu cảnh, mọi phần việc đều có sự tham gia của cộng đồng. Hộ có nhà gỗ rộng làm homestay; hộ cung cấp thực phẩm, nấu ăn, bán đồ thủ công hoặc tổ chức trải nghiệm đắp đập bắt cá, quăng chài.

Từ tháng 9/2025, chợ phiên cuối tuần được duy trì, trở thành điểm nhấn trong sản phẩm du lịch Huổi Nhả. Người dân trực tiếp đưa mật ong, gạo nương, rau, củ, quả và các sản vật tự sản xuất đến giới thiệu, bán cho du khách. Không gian chợ cũng là nơi giao lưu, giúp du khách tìm hiểu đời sống, văn hóa đồng bào Mông.

Theo ông Lầu A Khai, Trưởng bản Huổi Nhả, người dân đã biết tạo dấu ấn riêng từ chính không gian sống trong gia đình. Cổng nhà được trang trí bằng khèn Mông, búa, lưỡi hái, bó lúa... Những vật dụng quen thuộc trở thành chi tiết tạo nên điểm nhấn độc đáo. Nhờ đó, trung bình mỗi tháng Huổi Nhả đón khoảng 10 đoàn khách với hàng trăm lượt người đến trải nghiệm.

Tại bản Lồng, xã Tuần Giáo, 116 hộ với 552 nhân khẩu đồng bào dân tộc Mông cũng đang chủ động khai thác cảnh quan và văn hóa truyền thống để phát triển du lịch. Khí hậu mát mẻ, cảnh sắc hoa mơ, hoa mận, lê, táo mèo cùng các điểm đến như thác nước, vách Hàm Rồng, hang Cọp, bãi đá nổi tạo điều kiện phát triển du lịch khám phá, trải nghiệm. Hệ thống giá trị văn hóa được lưu giữ nguyên sơ trong kiến trúc nhà ở, trang phục, ngôn ngữ, phong tục, lễ hội, ẩm thực, dân ca, dân vũ.

Từ năm 2023, người dân bản Lồng thay đổi cách nghĩ, cách làm để xây dựng môi trường phục vụ du lịch. Bà con dọn vệ sinh, chỉnh trang nhà cửa, di dời chuồng trại gia súc ra xa khu ở. Ban Quản lý du lịch cộng đồng được thành lập, phân công nhiệm vụ và xây dựng cơ chế chia sẻ lợi nhuận công bằng, minh bạch. Người dân vì thế vừa trực tiếp tham gia, vừa được hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Ông Mùa A Sình, Trưởng ban Công tác Mặt trận bản Lồng cho biết: Đến nay, bản Lồng có 4 hộ tiên phong làm homestay, phục vụ khoảng 20 người lưu trú qua đêm. Các hộ chủ động đầu tư cơ sở vật chất, cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực và trải nghiệm. Bản Lồng cũng xây dựng tour 2 ngày 1 đêm với các hoạt động khám phá cảnh quan, lội ruộng bắt ốc, giao lưu văn nghệ.

Đặc biệt, khi làm du lịch, người dân đã biết chú trọng gìn giữ văn hóa. Tiếng nói, chữ viết, kiến trúc nhà ở, múa khèn, giã bánh giầy, ném pao, ẩm thực, lễ hội dòng họ tiếp tục được duy trì; các nghề dệt thổ cẩm, rèn, đan lát, làm khèn được phục dựng. Táo mèo, ốc bản Lồng, thảo quả, măng đắng… trở thành sản phẩm giới thiệu tới du khách; đội văn nghệ bản thường xuyên luyện tập dân ca, dân vũ phục vụ các hoạt động du lịch.

Tại phường Mường Lay, người dân chủ động cải tạo nhà ở, phát triển homestay và các dịch vụ du lịch gắn với đời sống địa phương. Du khách có thể trải nghiệm đi thuyền trên lòng hồ, đánh bắt cá, chế biến món ăn truyền thống, tham quan di tích lịch sử, làng nghề và tìm hiểu văn hóa các dân tộc.

Theo ông Lù Văn Ánh, Phó Chủ tịch UBND phường Mường Lay, hiện có hơn 30 hộ tham gia du lịch cộng đồng, với quy mô lưu trú gần 500 khách, tập trung chủ yếu ở khu vực ven sông Đà. Người dân trực tiếp chỉnh trang bản làng, đầu tư homestay, chế biến món ăn, giới thiệu sản vật, tổ chức các hoạt động trải nghiệm và gìn giữ văn hóa truyền thống. Từ sự tham gia chủ động của cộng đồng, những sản phẩm du lịch ngày càng mang đậm bản sắc, tạo sức hút riêng cho Mường Lay.

Khi người dân trở thành chủ thể, du lịch cộng đồng đã tạo thêm nguồn thu và mở ra động lực để bảo vệ cảnh quan, gìn giữ văn hóa và phát huy những giá trị. Đây là hướng đi góp phần đa dạng hóa sinh kế, nâng cao đời sống, đồng thời đưa bản sắc văn hóa của 19 dân tộc trên địa bàn tỉnh trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch bền vững.