Từ sản vật dưới bùn non...

Khi vạt sương sớm dùng dằng chưa muốn tan trên những ngọn sơn tra, chúng tôi ngược dốc hướng về phía bản Lồng (xã Quài Tở). Nằm vắt mình ở độ cao hơn 1.000 mét so với mực nước biển, bản Lồng như một thung lũng nhỏ, đón khách bằng mùi thơm nồng của đất ruộng chuẩn bị vào vụ mới.

Ẩn mình giữa tầng lớp núi non hùng vĩ, 114 nóc nhà với hơn 500 nhân khẩu đồng bào Mông nơi đây bao đời nay sống yên bình, kín tiếng như một “viên ngọc thô”, với nhiều nét văn hóa đặc trưng và cảnh đẹp thiên nhiên còn nguyên sơ. Thời gian gần đây, nhịp sống đã rộn ràng hơn khi bản nhỏ chủ động chuyển mình làm du lịch cộng đồng, đón khách gần xa tìm về.

Dẫn chúng tôi đi trên con đường bê tông sạch sẽ, hai bên rực rỡ sắc màu của hoa và hàng cây xanh mới trồng, anh Mùa A Sình, Trưởng ban Phát triển du lịch bản Lồng không giấu nổi niềm vui. Anh kể, hơn một năm qua, dân trong bản đều tự giác chung tay dọn dẹp nhà cửa, tôn tạo cảnh quan. Thanh niên, phụ nữ cùng với cán bộ xã nhiều ngày bền bỉ dựng lại từng nếp nhà, làm cổng chào truyền thống, tạo dựng cảnh quan… Cán bộ từ tỉnh và các tổ chức du lịch cũng về tận nơi cầm tay chỉ việc, hướng dẫn chị em cách nấu ăn sao cho hợp khẩu vị khách miền xuôi, cách dọn dẹp homestay sạch sẽ, và cả cách giao tiếp sao cho lịch sự, hiếu khách.

Cái hay của bản Lồng là làm du lịch nhưng không bị thương mại hóa. Bà con vẫn giữ nguyên nếp sống, lao động thuần túy của người Mông. Và một trong những “vũ khí bí mật” mà thiên nhiên ban tặng cho vùng đất này, được kỳ vọng sẽ trở thành điểm nhấn níu chân du khách phương xa, chính là loài sản vật nằm sâu dưới lớp bùn non: Ốc dạ thả đồng.

Theo lời kể của nhiều người già trong bản thì ốc dạ ở đây không phải giống nuôi thả công nghiệp mà là sản vật tự nhiên trăm năm của vùng đất non cao. Từ xa xưa, khi các thế hệ cha ông người Mông đến đây khai hoang, lập ruộng bậc thang thì con ốc đã có sẵn. Chẳng ai đi mua giống, cũng không phải cho ăn. Cứ đến mùa, bà con cày bừa, dẫn nước từ đầu nguồn vào ruộng là thấy ốc sinh sôi, nảy nở.

Điều kỳ lạ là giống ốc dạ này cực kỳ “kén” đất. Anh Sình bảo, nhiều người ở các vùng khác thấy ốc bản Lồng ngon, béo, bán được giá nên đã đến xin giống mang về thả ở ruộng nhà mình. Nhưng đưa đi nơi khác, ốc nếu không chết thì cũng còi cọc, thịt dai và tuyệt nhiên không có được vị ngọt thơm, béo ngậy như khi ở bản Lồng. “Con ốc dạ nơi đây ngon có lẽ là nhờ dòng nước mát lạnh, tinh khiết chảy ra từ mạch đá ngầm của rừng sâu”, anh Sình chia sẻ.

Chu kỳ sống của ốc dạ bản Lồng gắn liền với mùa vụ của người gieo mạ. Loài ốc này có quanh năm, nhưng béo tròn và đầy thịt nhất là vào khoảng thời gian từ cuối tháng 4 đến hết tháng 6 âm lịch. Đó là lúc ruộng đổ nước, bùn non màu mỡ kích thích ốc sinh trưởng mạnh. Khi lúa mùa bắt đầu sinh trưởng, nước rút cạn, con ốc lại tự động chui sâu vào lòng đất bùn, “ngủ đông” suốt nhiều tháng cho đến vụ sau. Chính phương thức sinh trưởng hoàn toàn tự nhiên này đã tạo nên thương hiệu “độc nhất vô nhị” cho ốc bản Lồng.

...đến tạo sản phẩm du lịch riêng

Theo anh Sình ra khu ruộng bậc thang nằm giáp chân núi đang mùa nước đổ, chúng tôi bắt gặp hình ảnh những phụ nữ Mông trong trang phục truyền thống cần mẫn hướng dẫn du khách bắt ốc. Dưới làn nước trong vắt phản chiếu mây trời, nhóm du khách có cả người lớn và trẻ nhỏ hào hứng lội bùn, khua tay theo đúng hướng dẫn của các hướng dẫn viên không chuyên. Mỗi “chiến lợi phẩm” tìm được đi cùng tiếng cười nói vang vọng cả một góc thung lũng.

Nhiều du khách lần đầu trải nghiệm không khỏi lúng túng khi bước chân xuống mặt ruộng sền sệt bùn non. Để giúp những vị khách lạ “nhập cuộc”, chị Vừ Thị Dùa tỉ mẩn chỉ dẫn tận tình bằng chất giọng đậm chất bản địa. Theo chị chia sẻ, bắt ốc dạ ruộng nước không cần mắt nhìn mà phải dùng “cảm giác” từ bàn tay. Khi ruộng đầy nước, ốc không trốn sâu mà bò ngay trên mặt lớp bùn mềm. Người bắt chỉ cần xòe bàn tay, ve nhẹ, rà qua rà lại trên mặt bùn là sẽ chạm ngay vào những chiếc vỏ ốc cứng cáp. Cứ thế mà nhặt lên, con to sẽ thu hoạch, còn con nhỏ thì thả lại cho mùa sau.

Sau buổi mò ốc, du khách sẽ mang “chiến lợi phẩm” về ngay gian bếp củi của các homestay. Ốc dạ được ngâm với nước vo gạo thả vài lát ớt cho nhả hết bùn, rồi đem xào sả, nấu canh chua măng rừng hoặc xào lá dổi nước. Thịt ốc giòn sần sật, ngọt đậm đà, ăn kèm với chút nước chấm cay nồng hương vị núi rừng, thì mọi mệt mỏi của chặng đường dài vượt đèo dốc bỗng chốc đều tan biến.

Theo anh Sình chia sẻ, việc hướng dẫn du khách mò ốc thả đồng là trải nghiệm mới, đang được chính quyền địa phương khuyến khích, hỗ trợ bà con trong bản tổ chức để tạo điểm nhấn cho du lịch cộng đồng. Dẫu vậy, hiện tại ốc bản Lồng vẫn đang đứng trước bài toán cung không đủ cầu. Do hoàn toàn dựa vào tự nhiên, lượng ốc đánh bắt được phụ thuộc lớn vào thời tiết và mùa vụ.

“Hiện nay, xã đã định hướng cho các hộ gia đình có diện tích ruộng lớn quy hoạch lại thành khu vực chuyên canh, kết hợp trải nghiệm. Một điều hết sức quan trọng làm nên chất lượng cho ốc bản Lồng đó là nguồn nước phải được giữ gìn, không để bị ô nhiễm. Vì thế, xã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động bà con không sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật khi gieo trồng, đảm bảo nguồn nước sạch cho con ốc và các loài thủy sản khác phát triển khỏe mạnh. Sắp tới, địa phương sẽ mời các chuyên gia nông nghiệp về hướng dẫn bà con kỹ thuật nuôi ốc thương phẩm, kéo dài thời gian khai thác quanh năm để đảm bảo chuỗi cung ứng cho du khách”, ông Giàng A Dế, Bí thư Đảng ủy xã Quài Tở nhấn mạnh.

Chia tay bản Lồng khi ánh hoàng hôn đỏ rực đang nhuộm thắm những bờ xôi ruộng mật, chúng tôi vẫn nhớ mãi dư vị đặc biệt của món đặc sản riêng có và nụ cười rạng rỡ của bà con người Mông bản địa. Từ một món dân dã cải thiện bữa ăn ngày mùa, ốc thả đồng đang trở thành một trong những sản phẩm du lịch hút khách tìm về với vùng đất non cao…