Mường Lạn có diện tích tự nhiên hơn 13.600ha, dân cư chủ yếu là đồng bào dân tộc Kinh, Thái, Mông và Khơ Mú với nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc như trang phục, kiến trúc nhà sàn, các trò chơi dân gian, nghề thủ công truyền thống. Xã có cảnh sắc tự nhiên vô cùng phong phú, như suối Nậm Hóa, thác Hua Chan, bãi đá tai mèo bản Pha Hún, hệ thống cọn nước bản Co Hón, hang Thẳm Lốm... với các sản phẩm nông sản đặc trưng như chè Phan Nhất, vịt cổ xanh… Đó là những lợi thế lớn để phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm văn hóa, cảnh sắc và đời sống lao động sản xuất của đồng bào bản địa.
Mặc dù có nhiều tiềm năng nhưng việc phát triển du lịch nơi đây còn nhiều hạn chế. Các hoạt động du lịch chủ yếu mang tính tự phát, thiếu sự đồng bộ, liên kết và quảng bá dẫn tới chưa khai thác tương xứng với tiềm năng du lịch sẵn có của địa phương.
Ông Đào Duy Thạch, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lạn cho biết: Phát triển du lịch là một trong những hướng đi quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Xã đã ban hành Nghị quyết phát triển du lịch giai đoạn 2026 – 2030. Đây là hướng đi dài hạn nhằm định hướng phát triển du lịch như một lĩnh vực kinh tế tiềm năng, hỗ trợ sản xuất nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm, thu nhập bền vững cho người dân. Hiện nay, xã đã tổ chức tuyên truyền, đề ra phương án quy hoạch xây dựng bản Co Hón và Món Hà thành điểm du lịch cộng đồng. Đồng thời, xã tiến hành khảo sát, xây dựng hoạt động tham quan, trải nghiệm gắn với đồi chè Phan Nhất, hang động Thẳm Lốm, cọn nước bản Co Hón. Mục tiêu đến năm 2030, xã sẽ hình thành các điểm du lịch cộng đồng được tổ chức bài bản, có sản phẩm và câu chuyện của riêng mình, tạo thương hiệu du lịch của địa phương.
Bản Co Hón có gần 60 hộ dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái đen với nhiều nét văn hóa đặc sắc. Giữa thung lũng đá núi, Co Hón hiện lên với vẻ bình dị, những nếp nhà sàn truyền thống vẫn được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Theo người dân nơi đây, trước kia, khi định cư, ở bản có cây sấu và cây bồ hòn cổ thụ, người dân đặt tên bản là Co Xấu, sau đó, cây sấu đổ, còn lại cây bồ hòn nên tên bản chuyển thành Co Hón. Khu đất sản xuất giữa thung lũng khi xưa là đất ở, sau một thời gian, người dân dần chuyển bản về dưới chân núi nên giữa thung lũng bị bỏ hoang, gọi là Phiêng Váng (bãi đất bỏ hoang) và dần trở thành khu sản xuất lúa của người dân ngày nay.
Do địa hình suối thấp, ruộng cao, từ đặc điểm văn hóa và lao động sản xuất, giữa thung lũng được bao quanh bởi dãy núi đá và ruộng xanh mướt là hệ thống cọn nước chảy dài theo suối. Từng cọn nước nhẹ nhàng quay bất kể ngày đêm đưa nước về tưới tiêu tạo nên khung cảnh thơ mộng, yên bình nơi Tây Bắc.
Chị Lò Thị Phiếng, bản Co Hón chia sẻ: Gia đình hiện đang có một cọn nước phục vụ tưới tiêu vài thửa ruộng, được làm từ tre, gỗ và đã có từ lâu gắn liền với đời sống thường ngày. Cọn nước đều do người dân tự làm, hỏng thì sửa, nhờ cọn nước nên ruộng canh tác đều hai vụ quanh năm, lúc nào cũng có nước sản xuất.
Những cọn nước bền bỉ quay đưa nước là công trình cá nhân do người dân tự làm, tự quản lý và bảo trì. Hình ảnh cọn nước và khung cảnh bát ngát, thoang thoảng hương lúa mới tạo ấn tượng mạnh cho du khách bởi sự yên bình lan tỏa từ sâu trong mạch nguồn đời sống văn hóa – xã hội thường ngày của người dân nơi đây. Nếu những nơi khác cần xây dựng cảnh quan thì nơi đây vốn giữ được trạng thái nguyên bản.
Anh Lò Văn Thương, trưởng bản Co Hón, xã Mường Lạn cho biết: Tại khu vực sản xuất, vào cuối tuần thường tập trung khá đông giới trẻ, các gia đình tham quan, vui chơi nhưng chỉ trong ngày. Người dân nơi đây chưa có hộ nào phát triển các sản phẩm du lịch phục vụ du khách. Đối với định hướng xây dựng bản du lịch cộng đồng của xã, dân bản rất đồng thuận và mong chờ có thể sớm triển khai. Nếu được hỗ trợ về vốn, tập huấn kỹ năng, xây dựng, phát triển các sản phẩm du lịch dựa vào điều kiện văn hóa, tự nhiên sẵn có thì sẽ góp phần không nhỏ phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại bản địa.
Trong xu hướng du lịch hiện đại, nơi du khách tìm kiếm trải nghiệm chân thực và gần gũi, những địa phương như bản Co Hón và nhiều nơi khác thuộc Mường Lạn có nhiều cơ hội để khẳng định vị thế. Với sự đồng lòng của cấp ủy, chính quyền và người dân, tin rằng một ngày không xa, Mường Lạn sẽ trở thành một điểm đến không thể thiếu trong bản đồ du lịch Tây Bắc. Khi du lịch được xây dựng từ chính đời sống thường ngày, mỗi nếp nhà sàn, từng cây cổ thụ, mỗi cọn nước… đều trở thành điểm nhấn, kể những câu chuyện của riêng mình.