Theo chúng tôi, không nên theo lối tư duy “có lỗi thì đập bỏ để quay về nếp cũ”. Ngành giáo dục cần kiên trì bám giữ tinh thần chỉ đạo từ Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, vững tin thực hiện đúng chủ trương đã đề ra, bình tĩnh xem xét thấu đáo mọi khía cạnh của vấn đề.

Giải quyết vấn đề tốt nghiệp THPT và vấn đề tuyển sinh đại học, cao đẳng là một công việc rất khó khăn và phức tạp. Từ năm 1971 đến nay, hệ thống thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học đã trải qua nhiều lần cải cách, mỗi bước chuyển đều nhằm cân bằng giữa mục tiêu bảo đảm chất lượng tuyển sinh đại học, giảm áp lực cho học sinh và giảm tốn kém cho xã hội, song cũng bộc lộ những hạn chế riêng.

Do đó, để xây dựng được giải pháp đúng đắn cho vấn đề tốt nghiệp THPT và vấn đề tuyển sinh đại học, cao đẳng, chúng ta cần thống nhất một số nguyên tắc.

Thứ nhất là đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp THPT theo hướng gọn nhẹ, giảm áp lực và tốn kém cho xã hội, mà vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh.

Thứ hai, không quay trở lại tình trạng các trường đại học đồng loạt tổ chức kỳ thi tuyển sinh riêng biệt. Luật Giáo dục Đại học hiện hành đã giao quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học. Tuy nhiên, nếu hàng trăm trường đại học đồng loạt tự tổ chức các kỳ thi truyền thống như trước năm 2015 sẽ gây tốn kém rất nhiều cho xã hội. Thí sinh phải di chuyển vất vả để thi nhiều trường, trong khi tính khách quan khó được bảo đảm đồng đều. Thậm chí, sự phân mảnh này còn dễ nảy sinh tiêu cực cục bộ hơn nhiều so với việc duy trì một kỳ thi quốc gia chuẩn hóa, minh bạch.

Thứ ba, từng bước hiện đại hóa, số hóa quy trình tổ chức thi cử. Khai thác triệt để sức mạnh của chuyển đổi số và các nền tảng công nghệ mới trong tổ chức thi cử, từ đó đề xuất những cách làm mới, giải pháp mới phi truyền thống cho các kỳ thi nhằm có được sự gọn nhẹ, giảm áp lực và tốn kém cho xã hội, mà vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh, giảm thiểu tối đa sự can thiệp của con người.

Với vấn đề tốt nghiệp THPT, cuối mỗi năm học lớp 10, 11, 12 nên tổ chức kỳ kiểm tra đánh giá học sinh trên toàn quốc ở mỗi môn học theo hình thức thi trên máy tính đối với đa số học sinh, kết hợp với thi trên giấy chỉ ở những vùng thực sự khó khăn, không đủ điều kiện tổ chức thi trên máy tính. Đề kiểm tra đánh giá được chuẩn hóa và do Bộ Giáo dục và Đào tạo trực tiếp ra đề. Đề kiểm tra ở dạng trắc nghiệm và việc chấm thi hoàn toàn do các phần mềm (đặc biệt là những phần mềm có sử dụng AI) đảm nhận. Học sinh được tổ chức kiểm tra đánh giá theo cụm trường hoặc theo từng trường (ở những vùng xa).

Kết quả của ba kỳ kiểm tra đó, kết hợp với học bạ của học sinh, là căn cứ để xét công nhận tốt nghiệp THPT cho học sinh. Việc này có thể thực hiện ngay từ năm học 2027-2028.

Phương thức này không còn yêu cầu tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT vào cuối lớp 12 như hiện nay.

Phương thức này về cơ bản còn tách bạch việc xét tốt nghiệp THPT với việc tuyển sinh vào các trường đại học và cao đẳng. Do đó, giảm áp lực lên những kỳ kiểm tra đánh giá cuối năm, tránh việc nảy sinh những hiện tượng tiêu cực trong thi cử. Với mỗi môn học, do có kỳ kiểm tra, đánh giá hằng năm được tổ chức nghiêm túc và trên diện rộng, đặc biệt là trên bình diện quốc gia, nên những nhà quản lý giáo dục có đầy đủ hơn, kịp thời hơn những thông tin tin cậy về thực trạng của giáo dục phổ thông trên cả nước và tại từng địa phương.

Với vấn đề tuyển sinh đại học và cao đẳng, cần giữ vững những nguyên tắc, cùng với việc nghiên cứu hình thành sớm các trung tâm khảo thí độc lập sử dụng cùng cấu trúc định dạng đề thi, tối ưu là sử dụng cùng ngân hàng đề thi. Phương thức này không chỉ tiết kiệm nguồn lực quốc gia mà còn giảm tải tối đa áp lực thi cử cho học sinh.

Bộ cũng cần căn cứ vào các tổ hợp xét tuyển, nghiên cứu và sớm công bố định dạng và cấu trúc đề thi của các môn thi, trên cơ sở khai thác triệt để sức mạnh của chuyển đổi số và các nền tảng công nghệ mới, sớm xây dựng ngân hàng đề thi đã được chuẩn hóa, bảo đảm các yêu cầu chung về chất lượng và tính tương đương.

Chúng ta cố gắng áp dụng hình thức thi trên máy tính với ngân hàng đề thi chuẩn hóa do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng, phần mềm sẽ tự động lựa chọn ngẫu nhiên một đề thi từ ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa cho mỗi thí sinh, nhưng vẫn bảo đảm tương đương về độ khó và chấm điểm ngay khi thí sinh hoàn thành bài thi. Cách làm này sẽ loại bỏ hoàn toàn các khâu như in ấn, rọc phách, tránh được nguy cơ lộ đề hay đánh tráo, sửa bài làm của thí sinh.

Các trung tâm khảo thí tổ chức thi nhiều lần trong năm, kết hợp với các đại học có uy tín để tổ chức kỳ thi (tận dụng nhân lực và cơ sở vật chất của các đại học đó), trên nguyên tắc mỗi thí sinh đều có thể tiếp cận đến một địa điểm thi trong phạm vi khoảng 120km. Giải pháp này thực sự giảm áp lực cho thí sinh, cho kỳ thi, đồng thời giảm áp lực và tốn kém cho xã hội.

Việc này có thể thực hiện ngay từ năm học 2027-2028, chậm nhất là năm học 2028-2029.