Những năm gần đây, giá cà phê tăng cao tạo động lực để người dân mở rộng diện tích sản xuất. Đến nay, toàn tỉnh có 20.967,67ha cà phê, tăng 158,2% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, diện tích trồng mới đạt 12.574,54ha; sản lượng cả năm ước đạt 7.040,82 tấn, tăng 16,9% so với năm trước. Qua đó, từng bước hình thành các vùng sản xuất tập trung, tạo nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến.

Cùng với tốc độ phát triển diện tích, yêu cầu quản lý đất đai, nguồn gốc vùng trồng và bảo vệ rừng ngày càng cấp thiết. Tại một số địa phương, đã xuất hiện tình trạng người dân tự ý trồng cà phê trên đất có nguồn gốc lâm nghiệp, phát dọn thảm thực vật dưới tán rừng để mở rộng diện tích trồng. Đây không chỉ là vấn đề quản lý đất đai, lâm nghiệp mà còn đặt ra thách thức đối với mục tiêu xây dựng vùng nguyên liệu đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.

Tháng 9/2025, một số hộ dân tại bản Giảng (nay là bản Noong Hang), và bản Huổi Sứa, xã Mường Ảng, tự ý phát dọn thực bì dưới tán rừng với mục đích trồng cà phê, tổng diện tích bị tác động 1,87ha. Tại thời điểm phát hiện, các hộ mới phát dọn cây bụi, chưa xảy ra hành vi chặt phá rừng. Tổ công tác liên ngành xã Mường Ảng đã kịp thời đình chỉ hoạt động, yêu cầu các hộ dừng mọi tác động và không tiếp tục trồng cà phê trên diện tích đã phát dọn. Vụ việc cho thấy, nếu không kiểm soát ngay từ khâu hình thành vùng nguyên liệu, những diện tích phát triển thiếu căn cứ pháp lý hoặc có nguy cơ liên quan đến mất rừng có thể trở thành rào cản khi sản phẩm tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

EUDR là quy định của Liên minh châu Âu nhằm ngăn chặn các sản phẩm liên quan đến mất rừng và suy thoái rừng. Quy định áp dụng đối với một số mặt hàng, trong đó có cà phê, cao su… với yêu cầu sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh phải đáp ứng các điều kiện liên quan đến không gây mất rừng sau ngày 31/12/2020. Đối với ngành hàng cà phê Điện Biên, điều này đòi hỏi các chủ thể phải chứng minh được nguồn gốc sản phẩm, xác định vị trí địa lý vùng trồng và bảo đảm dữ liệu đủ tin cậy phục vụ truy xuất.

Trước yêu cầu đó, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 2025/KH-UBND ngày 20/3/2026 về thực hiện thích ứng với quy định của Liên minh châu Âu về EUDR. Trên cơ sở đó, các sở, ngành và địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân về truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng trồng, phát triển vùng nguyên liệu không gây mất rừng và suy thoái rừng.

Mới đây, ngày 14/10/2026, Chi cục Kiểm lâm tỉnh tổ chức buổi làm việc với UBND các xã Chiềng Sinh, Mường Mùn, Quài Tở, Pú Nhung, Tuần Giáo và Hạt Kiểm lâm Tuần Giáo nhằm đánh giá kết quả rà soát, đề xuất phương án xử lý các diện tích trồng cà phê có nguy cơ không đáp ứng yêu cầu của EUDR. Theo kết quả rà soát, trên địa bàn 5 xã đã xác định 1.256 vị trí với tổng diện tích 217,3 ha có hiện trạng mất rừng từ năm 2020 đến nay, hiện đã được trồng cây cà phê.

Qua buổi làm việc, Chi cục Kiểm lâm tỉnh đã đề nghị đề nghị UBND các xã trên tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động người dân nâng cao nhận thức, tự giác di dời cây cà phê khỏi các diện tích vi phạm theo quy định.

Từ đầu năm đến nay, lực lượng kiểm lâm đã biên soạn, cấp phát gần 1.500 bộ tài liệu tuyên truyền đến toàn bộ 45 xã, phường và các thôn, bản.

Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), Forest Trends và các đơn vị liên quan tổ chức 9 lớp tập huấn với 314 lượt học viên, tập trung vào cập nhật, quản lý dữ liệu vùng trồng. Sở đã phối hợp với Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phía Bắc tổ chức hội thảo tuyên truyền, phổ biến, nâng cao nhận thức về EUDR đối với ngành hàng cà phê, cao su trên địa bàn tỉnh.

Theo bà Chu Thị Thanh Xuân, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, việc thực hiện EUDR cần chú trọng truy xuất nguồn gốc, thu thập tọa độ địa lý vùng trồng và chuẩn hóa dữ liệu. Các địa phương cần phối hợp xây dựng cơ sở dữ liệu, quản lý mã số vùng trồng; doanh nghiệp, hợp tác xã tăng cường liên kết, hỗ trợ hình thành vùng nguyên liệu và tổ chức truy xuất nguồn gốc. Đây là những điều kiện quan trọng để nâng cao khả năng duy trì thị trường xuất khẩu sang EU.

Thực hiện EUDR, đến nay tỉnh đã cập nhật 3.095 lô với tổng diện tích 1.940,05ha trên hệ thống dữ liệu vùng trồng. Trong đó, xã Chiềng Sinh có 869 lô với 209,2ha; Pu Nhi 120 lô với 109,3ha; Tủa Thàng 420 lô với 192,4ha; Mường Ảng 359 lô với 496,5ha; Quài Tở 377 lô với 163,55ha; Mường Toong 801 lô với 697ha và Sính Phình 149 lô với 72,1ha. Dữ liệu tiếp tục được rà soát, cập nhật, chuẩn hóa để phục vụ quản lý vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.

Dù đạt kết quả bước đầu nhưng quá trình thích ứng với EUDR vẫn còn nhiều khó khăn. Một số diện tích mở rộng vùng nguyên liệu có liên quan đến đất có nguồn gốc lâm nghiệp; hồ sơ pháp lý đất đai và dữ liệu số hóa vùng trồng chưa đồng bộ; sản xuất cà phê vẫn còn nhỏ lẻ, phân tán. Những hạn chế này khiến việc xác minh nguồn gốc, chuẩn hóa thông tin và chứng minh tính tuân thủ gặp trở ngại.

Hiện nay tỉnh Điện Biên đã đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ xây dựng cơ sở dữ liệu vùng nguyên liệu, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, cung cấp dữ liệu ảnh vệ tinh và bản đồ GIS; đồng thời đào tạo, nâng cao năng lực cho cán bộ, doanh nghiệp và người dân. Điện Biên cũng mong muốn được kết nối với các chương trình, dự án quốc tế về phát triển cà phê bền vững, nông nghiệp tái sinh và xây dựng mô hình sản xuất không gây mất rừng.

Thích ứng với EUDR không chỉ là yêu cầu để tiến tới thị trường xuất khẩu mà còn là cơ hội để Điện Biên cơ cấu lại ngành hàng cà phê theo hướng bền vững. Muốn vậy, cần gắn mở rộng vùng nguyên liệu với quản lý chặt chẽ đất đai, bảo vệ rừng, chuẩn hóa dữ liệu và tăng cường liên kết sản xuất. Chỉ khi có nguồn gốc rõ ràng, đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, ngành hàng cà phê Điện Biên mới có thể nâng cao giá trị và phát triển ổn định trên thị trường quốc tế.