Khoai môn tím từ lâu đã là nông sản đặc trưng của huyện vùng cao Tủa Chùa cũ. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cây khoai môn tím tiếp tục được duy trì và phát triển, từng bước nâng cao sản lượng, chất lượng, khẳng định vị thế là cây trồng chủ lực của một số xã vùng cao. Hiện nay, khoai môn tím được trồng chủ yếu tại các xã: Sính Phình, Trung Thu, gắn với Dự án “Ứng dụng khoa học công nghệ xây dựng mô hình sản xuất và tiêu thụ khoai môn” do Hợp tác xã (HTX) H’Mông (xã Sính Phình) chủ trì triển khai. Từ năm 2023 đến nay, tổng diện tích mô hình đạt 60,89ha, năng suất bình quân 15,9 tấn/ha, tổng sản lượng thu hoạch đạt 942,7 tấn. Đáng chú ý, chất lượng sản phẩm được cải thiện rõ rệt, đáp ứng yêu cầu tiêu thụ tươi và chế biến, góp phần nâng cao giá trị kinh tế trên cùng đơn vị diện tích.
Với diện tích trồng ngày càng tăng, bài toán thị trường được HTX H’Mông xác định là yếu tố then chốt để đưa khoai môn tím “rời núi”, tiếp cận người tiêu dùng ở nhiều địa phương. Theo anh Nguyễn Trọng Huỳnh, Giám đốc HTX, đơn vị đã chủ động tổ chức tiêu thụ theo hướng đa kênh, linh hoạt, giảm dần sự phụ thuộc vào thương lái nhỏ lẻ. Cụ thể, HTX phát triển kênh tiêu thụ trực tiếp thông qua fanpage của HTX, qua đó tiếp cận người tiêu dùng và thương lái tại nhiều tỉnh, thành phố. Đồng thời, HTX tăng cường liên kết trực tiếp với thương lái tại các chợ đầu mối trong và ngoài tỉnh như khu vực Điện Biên Phủ, Sơn La, Lai Châu, Hà Nội, trên cơ sở thỏa thuận thống nhất về tiêu chuẩn chất lượng, quy cách phân loại và giá bán theo thị trường. Ngoài ra, việc tham gia trưng bày sản phẩm thông qua Liên minh HTX tỉnh tại các sự kiện xúc tiến thương mại cũng góp phần quảng bá khoai môn tím đến các thị trường tiềm năng.
Kết quả, trong thời gian thực hiện dự án 2023 đến nay, HTX H’Mông đã thu mua và bao tiêu khoảng 416 tấn khoai sọ, tương đương khoảng 65% sản lượng thương phẩm của vùng mô hình. Phần sản lượng còn lại được các hộ dân tiêu thụ linh hoạt qua thương lái địa phương, chợ truyền thống và bán lẻ tại chỗ. Giá bán khoai môn tím ổn định trong khoảng 9.000 - 12.000 đồng/kg, cao hơn 20 - 30% so với trước khi tham gia mô hình; tổng doanh thu từ bán khoai đạt 141,2 triệu đồng/ha. Đặc biệt, tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch giảm xuống còn 5 - 7% nhờ áp dụng đồng bộ các biện pháp sơ chế, bảo quản; không phát sinh tồn đọng sản phẩm, khoai được tiêu thụ kịp thời thông qua các kênh đã xây dựng.
Nếu khoai môn tím khẳng định hướng đi từ tổ chức lại sản xuất và thị trường tiêu thụ thì ngô nếp tím lại cho thấy hiệu quả rõ nét của việc chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm để nâng cao giá trị nông sản. HTX Tiến Đạt (phường Mường Thanh) vừa được xét công nhận 5 sản phẩm OCOP từ ngô nếp tím, gồm: Ngô nếp tím sấy giòn nguyên vị, vị mật ong, vị phô mai, xóc mắm và xóc mắm cay. Đây là những sản phẩm được thị trường đón nhận, đánh giá cao nhờ hương vị đặc trưng, mẫu mã phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện đại.
Ngô nếp tím là nông sản quen thuộc của tỉnh, song trước đây chủ yếu được tiêu thụ ở dạng thô, giá trị gia tăng chưa cao. Nhận thấy tiềm năng thị trường, HTX Tiến Đạt đã nghiên cứu, đầu tư phát triển các dòng sản phẩm ngô sấy giòn nhiều vị, góp phần mở rộng đầu ra và nâng cao giá trị cho hạt ngô. Nguyên liệu ngô được HTX thu mua chủ yếu từ vùng trồng xã Thanh Yên, bảo đảm nguồn cung ổn định và chất lượng. Riêng vụ ngô năm 2025, HTX đã thu mua gần 50 tấn ngô khô, đồng thời đầu tư hệ thống máy sấy bơm nhiệt hiện đại giúp ngô khô dần, giữ được hương vị và màu sắc nguyên bản cùng quy trình sản xuất cầu kỳ, cẩn trọng. Trung bình mỗi tháng, HTX sản xuất và tiêu thụ khoảng 5 tấn ngô thành phẩm.
Anh Hoàng Văn Tài, Giám đốc HTX Tiến Đạt cho biết: Cùng với chú trọng chất lượng sản phẩm, đơn vị đẩy mạnh xây dựng hệ thống phân phối đa dạng. Hiện HTX đã ký hợp đồng với nhiều kênh phân phối trong và ngoài tỉnh, đưa sản phẩm vào hệ thống cửa hàng, siêu thị tại nhiều địa phương; các sản phẩm từ ngô nếp tím đã có mặt tại 9 tỉnh phía Bắc. Việc tham gia chương trình OCOP không chỉ tạo “giấy thông hành” cho sản phẩm mà còn góp phần nâng cao uy tín, mở rộng thị trường tiêu thụ.
Từ khoai môn đến ngô nếp tím, có thể thấy điểm chung trong hành trình đưa nông sản địa phương vươn xa chính là tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn chặt với thị trường. Khi người dân không còn sản xuất manh mún, tự phát mà tham gia vào các mô hình liên kết, nông sản được kiểm soát chất lượng, đa dạng hóa hình thức tiêu thụ, giá trị kinh tế được nâng lên rõ rệt. Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững của tỉnh - không chỉ tăng sản lượng mà chú trọng chất lượng, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường, qua đó tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân nông thôn. Khi mỗi nông sản địa phương đều tìm được “đường ra”, nông nghiệp không chỉ là sinh kế mà còn trở thành động lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh trong giai đoạn mới.