ĐBP - Sắp xếp đơn vị hành chính, vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã mở ra không gian phát triển mới, đồng thời làm thay đổi đáng kể “bản đồ” xây dựng nông thôn mới (NTM) trên địa bàn tỉnh. Quy mô xã lớn hơn, mặt bằng phát triển giữa các khu vực chưa đồng đều, trong khi nguồn lực hạn chế khiến nhiều tiêu chí phải rà soát, thực hiện lại. Từ thực tế ở Tủa Chùa, Thanh Nưa cho thấy, để tháo gỡ những nút thắt này, điều quan trọng không chỉ là tập trung nguồn lực cho những tiêu chí chưa đạt mà phải tạo sinh kế, nâng thu nhập và làm cho kết quả xây dựng NTM thực sự hiện hữu trong đời sống người dân.
Khoảng cách sau những con số
Hơn 15 năm triển khai chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM đã tạo nên những thay đổi rõ nét ở nhiều vùng nông thôn Điện Biên. Đường giao thông được mở rộng, trường học, trạm y tế, nhà văn hóa được đầu tư, nhiều mô hình sản xuất từng bước hình thành, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được cải thiện. Trước khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, toàn tỉnh có 26/115 xã đạt chuẩn NTM, 5 xã đạt chuẩn NTM nâng cao, 2 xã đạt chuẩn NTM kiểu mẫu; bình quân đạt 14,74 tiêu chí/xã. Sau sắp xếp, 115 xã giảm còn 42 xã thuộc diện thực hiện chương trình xây dựng NTM và mặt bằng đánh giá thay đổi đáng kể. Qua rà soát theo Bộ tiêu chí giai đoạn 2021 - 2025, toàn tỉnh không còn xã đạt chuẩn NTM kiểu mẫu, NTM nâng cao; chỉ có 3/42 xã đạt đủ 19/19 tiêu chí, 7 xã đạt từ 15 - 18 tiêu chí, 23 xã đạt từ 10 - 14 tiêu chí và 9 xã đạt dưới 10 tiêu chí.
Những con số nêu trên không có nghĩa thành quả đã tạo dựng trước đây mất đi, mà cho thấy một thực tế mới: Khi địa bàn được mở rộng, phần khó khăn của một khu vực trở thành bài toán chung của cả xã. Những nơi hạ tầng tương đối hoàn chỉnh nay cùng một đơn vị hành chính với các bản đường giao thông chưa đầu tư, tỷ lệ hộ nghèo cao, thu nhập thấp, vì vậy mặt bằng chung của nhiều tiêu chí thay đổi.
Ở bản Phiêng Bung, xã Tủa Chùa, câu chuyện ấy thể hiện khá rõ. Hiện bản còn 4 tiêu chí NTM chưa đạt gồm hộ nghèo, môi trường và an toàn thực phẩm, nhà văn hóa và điện. Bản chưa có nhà văn hóa, 30 hộ chưa được sử dụng điện lưới quốc gia; tỷ lệ hộ nghèo gần 19% trong khi yêu cầu của tiêu chí nghèo đa chiều phải ở mức 13% trở xuống. Sinh kế chưa đa dạng, thu nhập của người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp; nhiều hộ nghèo sản xuất chủ yếu dựa vào nương đồi, đất canh tác ngày càng bạc màu nên hiệu quả không cao. Thực tế ấy chỉ ra một trong những nút thắt khó nhất của xây dựng NTM ở vùng cao: Muốn giảm nghèo phải có sinh kế, nhưng để tạo sinh kế bền vững lại cần vốn, kỹ thuật, hạ tầng và thị trường.
Tủa Chùa hiện có khoảng 17.700 nhân khẩu, hơn 83% là đồng bào dân tộc thiểu số. Sau sáp nhập, quy mô địa bàn mở rộng, dân số tăng trong khi giao thông chưa đồng bộ, tỷ lệ hộ nghèo cao. Điện, nhà ở, nghèo đa chiều, thu nhập, giao thông nông thôn đều là những tiêu chí cần nhiều nguồn lực và khó hoàn thành trong thời gian ngắn.
Không thể chỉ trông chờ ngân sách
Khó khăn về nguồn lực cũng đang hiện hữu tại Thanh Nưa. Xã hình thành trên cơ sở sáp nhập 5 xã Hua Thanh, Thanh Nưa, Thanh Luông, Thanh Hưng và Thanh Chăn, có diện tích tự nhiên gần 17.696ha, hơn 29.000 nhân khẩu với 73 thôn, bản, đội; trong đó có 5 thôn, bản đặc biệt khó khăn. Đây cũng là xã biên giới có 38,8km tiếp giáp Lào. Thời gian đầu sau sắp xếp, việc ổn định bộ máy, bố trí cán bộ theo chuyên môn, rà soát hiện trạng từng khu vực nảy sinh không ít khó khăn. Thông tin từ UBND xã Thanh Nưa cho thấy địa phương thiếu nhân lực ở một số lĩnh vực như công nghệ thông tin, y tế, nông nghiệp, xây dựng, văn hóa - du lịch; một số nhiệm vụ phân cấp cho xã nhưng chưa có cơ chế hỗ trợ tương ứng, nhất là những nhiệm vụ đòi hỏi chuyên môn sâu.
Ông Nguyễn Hữu Hiệp, Bí thư Đảng ủy xã Thanh Nưa cho biết, thời gian đầu xã gặp khó khăn trong bố trí, sắp xếp cán bộ phù hợp với trình độ chuyên môn. Sau khi bộ máy dần ổn định, xã tập trung rà soát từng tiêu chí, xác định những phần việc cần ưu tiên và xây dựng lộ trình thực hiện. Theo ông Hiệp, sáp nhập tạo ra dư địa phát triển lớn hơn, thuận lợi cho quy hoạch hạ tầng và tổ chức lại không gian phát triển kinh tế - xã hội. Còn theo ông Chu Văn Bách, Chủ tịch UBND xã Thanh Nưa, sau sáp nhập, xã phải rà soát toàn bộ các tiêu chí để xác định chính xác hiện trạng sau sắp xếp. Kinh phí đầu tư cho giao thông, thủy lợi và các công trình thiết yếu còn hạn chế, trong khi nhu cầu của người dân trên một địa bàn rộng rất lớn. Thực tế ấy đặt ra yêu cầu không thể chia đều nguồn lực cho từng tiêu chí, càng không thể chỉ chờ ngân sách.
Một tuyến đường được đầu tư đúng chỗ vừa giải quyết nhu cầu đi lại, vừa mở đường cho nông sản đến thị trường; một công trình thủy lợi sửa chữa kịp thời không chỉ bảo đảm sản xuất mà trực tiếp tạo điều kiện nâng thu nhập. Bởi vậy, nguồn lực cần được ưu tiên vào những công trình, dự án có sức lan tỏa, tác động đến nhiều tiêu chí.
Tại Tủa Chùa, ông Phạm Quốc Đạt, Chủ tịch UBND xã cho biết, địa phương xác định tiếp tục tham mưu các cấp ưu tiên nguồn lực duy trì những tiêu chí đã đạt, đồng thời lồng ghép các chương trình, chính sách hiện có, tập trung cho những thôn, bản mục tiêu. Song song với đầu tư, xã tăng cường tuyên truyền, vận động để người dân hiểu xây dựng NTM không chỉ là việc của Nhà nước mà cần sự đồng thuận, tham gia của cả cộng đồng.
Gỡ nút thắt từ sinh kế của người dân
Nếu hạ tầng cần nguồn vốn lớn thì thu nhập lại là tiêu chí không thể giải quyết đơn thuần bằng đầu tư công. Tại Thanh Nưa, hướng đi được đặt vào việc tổ chức lại sản xuất dựa trên lợi thế từng vùng. Với khu vực vùng cao, vùng đặc biệt khó khăn, địa phương định hướng phát triển cà phê, mắc ca và các loại cây có giá trị kinh tế. Đối với vùng thấp, tập trung liên kết sản xuất, chuyển đổi diện tích đất lúa kém hiệu quả, thâm canh tăng vụ, phát triển chăn nuôi tổng hợp, đồng thời tạo điều kiện để lao động địa phương tìm kiếm việc làm tại các công trình, dự án.
Theo ông Nguyễn Hữu Hiệp, mục tiêu cuối cùng của xây dựng NTM vẫn là nâng cao đời sống và thu nhập cho người dân. Vì vậy, xã định hướng giảm dần sản xuất nương đồi hiệu quả thấp, hình thành vùng cây trồng có giá trị kinh tế cao như cà phê, mắc ca; đồng thời nghiên cứu, nhân rộng những mô hình cây trồng mới phù hợp, qua đó nâng giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích. Khi người dân có việc làm, nguồn thu ổn định thì khả năng đóng góp, duy trì công trình và tham gia phần việc chung của cộng đồng được nâng lên. Ở quy mô toàn tỉnh, ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Chánh Văn phòng Điều phối NTM tỉnh cho biết, trên cơ sở chủ trương của Trung ương về sắp xếp, lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, đơn vị sẽ tham mưu UBND tỉnh tổ chức thực hiện chương trình xây dựng NTM giai đoạn 2026 - 2030, hướng tới mục tiêu đến hết năm 2030 toàn tỉnh có trên 60% số xã đạt chuẩn và cơ bản đạt chuẩn NTM.
Sau sáp nhập, xây dựng NTM ở Điện Biên đứng trước những yêu cầu mới, khó hơn nhưng cũng mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, vùng sản xuất và hệ thống hạ tầng trên quy mô rộng hơn. Vì vậy, “mất chuẩn” không nên nhìn đơn thuần là quay lại điểm xuất phát, bởi những con đường đã làm, những công trình đã xây, những mô hình sản xuất và kinh nghiệm huy động sức dân vẫn nguyên giá trị. Điều cần làm là đưa những thành quả ấy lan tỏa đến các khu vực còn khó khăn, từng bước thu hẹp khoảng cách ngay trong mỗi xã sau hợp nhất.