ĐBP - Khoai lang Thanh An từ lâu được biết đến là đặc sản của Điện Biên với chất lượng thơm ngon, mang lại hiệu quả kinh tế cao, thậm chí vượt trội so với nhiều cây trồng truyền thống. Tuy nhiên, để xây dựng thành sản phẩm OCOP, bên cạnh tiềm năng và lợi thế sẵn có, địa phương vẫn đang đối mặt với “nút thắt” lớn về vùng nguyên liệu, cùng những hạn chế trong tổ chức sản xuất, bảo quản và chế biến sau thu hoạch.
Thực tế sản xuất những năm qua cho thấy, cây khoai lang phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu của Thanh An. Toàn xã hiện có hơn 80ha khoai lang, tập trung tại các thôn: Đồi Cao, Chiềng An, Chiềng Chung… Năm nay, vụ khoai lang được mùa khi năng suất và sản lượng đều tăng so với các vụ trước. Nhờ thời tiết thuận lợi, ít sâu bệnh, cùng việc người dân chủ động áp dụng kỹ thuật chăm sóc, nhiều diện tích đạt năng suất cao, củ to, mẫu mã đẹp, chất lượng đồng đều. Ngay từ đầu vụ, thương lái đến tận ruộng thu mua, với giá bán ổn định, mang lại nguồn thu khá cho người dân.
Thôn Đồi Cao có diện tích trồng khoai lớn nhất xã với gần 30ha. Những năm gần đây, người dân trong thôn đã chủ động chuyển đổi diện tích đất nương kém hiệu quả sang trồng khoai lang. Nhờ vậy, cây khoai không chỉ trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ mà còn góp phần thay đổi diện mạo sản xuất nông nghiệp của địa phương. Từ diện tích ban đầu chỉ khoảng 500m2 vào năm 2022, anh Lường Quý Tuấn, thôn Đồi Cao đã nâng lên 1,2ha, mỗi vụ thu về gần 200 triệu đồng sau khi trừ chi phí. Với năng suất bình quân khoảng 15 - 20 tấn/ha, giá bán dao động từ 13.000 - 15.000 đồng/kg, khoai lang mang lại nguồn thu ổn định, thậm chí cao hơn nhiều loại cây trồng khác.
Chất lượng khoai lang tốt, nên đầu ra tương đối thuận lợi, người dân thu hoạch đến đâu thương lái tìm đến tận ruộng thu mua. Anh Nguyễn Văn Toàn, thương lái thu mua nông sản cho biết, khoai lang Thanh An có chất lượng thơm ngon, nên được thị trường ưa chuộng. Trung bình mỗi ngày thu mua từ vài tạ đến hàng tấn khoai để cung ứng cho các đầu mối ở nhiều tỉnh, thành phố khác. Để có nguồn hàng ổn định, nhiều khi phải chủ động liên hệ, đặt trước với người dân, bởi vào cao điểm thu hoạch, khoai được thu mua nhanh, nếu không “giữ mối” từ sớm sẽ khó có hàng.
Nếu đặt trong tương quan so sánh với cây lúa - loại cây trồng truyền thống của địa phương, hiệu quả kinh tế của khoai lang thể hiện rõ ở nhiều khía cạnh. Trong khi cây lúa phụ thuộc lớn vào nguồn nước tưới, chi phí đầu tư cho giống, phân bón và công chăm sóc khá cao, thì khoai lang lại dễ thích nghi, chịu hạn tốt, ít sâu bệnh, chi phí đầu tư thấp hơn, thời gian sinh trưởng ngắn và đầu ra tương đối thuận lợi. Bình quân một vụ khoai lang cho năng suất và giá trị kinh tế cao gấp khoảng 2 - 2,5 lần so với một vụ lúa trên cùng diện tích.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở sản xuất thô, giá trị của khoai Thanh An vẫn chưa được khai thác hết. “Nút thắt” lớn nhất hiện nay nằm ở vùng nguyên liệu. Dù xã đã quy hoạch hơn 50ha trồng khoai lang phục vụ định hướng phát triển OCOP, nhưng diện tích này vẫn còn hẹp so với nhu cầu xây dựng sản phẩm hàng hóa quy mô lớn. Không chỉ vậy, quỹ đất phù hợp để mở rộng cũng không nhiều. Một phần diện tích đất nông nghiệp thường xuyên ngập nước, không thích hợp trồng khoai lang. Điều này khiến việc mở rộng vùng trồng gặp hạn chế, khó hình thành cánh đồng tập trung quy mô lớn. Bên cạnh đó, tính ổn định của vùng nguyên liệu cũng chưa cao. Một số hộ dân vẫn canh tác theo thói quen, dễ chuyển đổi khi giá cả thị trường biến động. Trong khi đó, tiêu chí OCOP đòi hỏi sản phẩm phải có nguồn nguyên liệu ổn định, truy xuất được nguồn gốc và đảm bảo chất lượng đồng đều.
Một điểm nghẽn khác nằm ở khâu sau thu hoạch. Hiện nay, việc sơ chế, chế biến và bảo quản khoai lang còn nhiều hạn chế. Phần lớn sản phẩm được bán tươi ngay tại ruộng, phụ thuộc vào thương lái, chưa qua phân loại, đóng gói bài bản. Điều này khiến giá trị sản phẩm chưa cao, đồng thời tiềm ẩn rủi ro khi thị trường tiêu thụ gặp khó khăn. Trong khi đó, khoai lang Thanh An vẫn chủ yếu tiêu thụ trong thời gian ngắn, dễ bị ép giá khi vào chính vụ. Hệ thống bảo quản còn đơn giản, chưa có kho lạnh dẫn đến thất thoát sau thu hoạch và giảm chất lượng sản phẩm.
Nhận diện rõ những hạn chế này, chính quyền xã Thanh An đang từng bước triển khai các giải pháp đồng bộ. Theo UBND xã Thanh An, hiện nay xã đang định hướng đưa khoai lang trở thành sản phẩm OCOP. Vì vậy, ngoài việc vận động người dân chuyển đổi diện tích đất thiếu nước sang trồng khoai lang, địa phương cũng chú trọng quy hoạch vùng trồng tập trung trên những diện tích phù hợp. Nếu như năm 2022, toàn xã chỉ có 30ha khoai lang thì đến nay đã có 80ha. Đồng thời, tăng cường hướng dẫn kỹ thuật thu hoạch, sơ chế, bảo quản nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm. Về lâu dài, để tháo gỡ “nút thắt” vùng nguyên liệu, xã đẩy mạnh liên kết sản xuất theo chuỗi, hình thành các hợp tác xã làm đầu mối tổ chức sản xuất và tiêu thụ. Song song với đó là thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, bao bì, nhãn mác, từng bước đưa khoai lang Thanh An tiếp cận các thị trường lớn hơn.
Khoai lang Thanh An đã và đang khẳng định rõ hiệu quả kinh tế, mở ra hướng đi phù hợp trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại địa phương. Tuy nhiên, để lợi thế này thực sự được phát huy hiệu quả và vươn tới mục tiêu sản phẩm OCOP, việc tháo gỡ các “nút thắt” là yêu cầu cấp thiết. Khi những điểm nghẽn từng bước được khơi thông, cùng với sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, người dân và doanh nghiệp, khoai lang Thanh An không chỉ dừng lại ở một cây trồng cho thu nhập khá, mà còn có thể trở thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu, có sức cạnh tranh, góp phần nâng tầm nông sản địa phương trên thị trường.