Đất đai là nguồn tài nguyên thiết yếu, giữ vai trò nền tảng đối với phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm sinh kế cho người dân. Thống kê cho thấy, toàn tỉnh Điện Biên hiện còn hơn 38.875ha đất chưa đưa vào sử dụng, chiếm khoảng 4,07% diện tích tự nhiên. Trong đó, đất do Nhà nước thu hồi theo quy định của pháp luật đất đai chưa giao, chưa cho thuê có diện tích 93,74ha; đất bằng chưa sử dụng 337,07ha; diện tích đất đồi núi chưa sử dụng 37.845,95ha; núi đá không có rừng cây 598,67ha.

Đáng chú ý, diện tích đất chưa sử dụng phân bố chủ yếu tại địa bàn vùng cao, biên giới, nơi hạ tầng giao thông hạn chế, địa hình dốc, đất đai nghèo dinh dưỡng và phân bố đan xen với rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, khiến việc khai thác, sử dụng gặp khó khăn. Xã Na Sang có diện tích đất chưa sử dụng lớn nhất tỉnh với 6.863,23ha, chiếm 17,63% tổng diện tích đất chưa sử dụng toàn tỉnh. Tiếp đến là xã Mường Tùng 3.879,91ha (9,97%); xã Pa Ham 3.476,81ha (8,93%), xã Mường Pồn 3.291,42ha (8,45%) và phường Mường Lay 3.680,68ha (9,45%)...

Từ thực trạng phân bố quỹ đất chưa sử dụng có thể thấy, tiềm năng khai thác đất cho sản xuất khá lớn nhưng đi kèm là những ràng buộc về điều kiện tự nhiên, hạ tầng và yêu cầu bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường. Nếu không có định hướng khai thác phù hợp, quỹ đất này dễ rơi vào tình trạng hoang hóa kéo dài hoặc sử dụng manh mún, kém hiệu quả, thậm chí phát sinh nguy cơ xâm lấn rừng, suy thoái đất và mất cân bằng sinh thái. Vì vậy, việc khai thác quỹ đất chưa sử dụng không thể chạy theo mục tiêu tăng diện tích sử dụng một cách cơ học, mà cần đặt trong tổng thể quy hoạch không gian phát triển, bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế với giữ gìn môi trường sinh thái và ổn định xã hội.

Từ góc độ quản lý nhà nước, kết quả kiểm kê đất đai đã giúp tỉnh xác định rõ ranh giới, quy mô và hiện trạng quỹ đất chưa sử dụng, tạo nền tảng dữ liệu quan trọng cho công tác lập, điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất các cấp. Đây là cơ sở để đánh giá khả năng chuyển đổi một phần đất chưa sử dụng sang các mục đích phù hợp như phát triển nông - lâm nghiệp bền vững, bố trí quỹ đất cho hạ tầng thiết yếu, hoặc thu hút đầu tư vào các lĩnh vực có tiềm năng, thế mạnh của địa phương. Việc nắm chắc hiện trạng sử dụng đất giúp hạn chế tình trạng lấn chiếm, sử dụng đất trái phép, nhất là tại khu vực giáp ranh, vùng sâu, vùng xa.

Xã Mường Nhà có 237,48ha đất chưa sử dụng. Theo ông Đặng Văn Tuấn, Chủ tịch UBND xã Mường Nhà, hầu hết diện tích nằm ở khu vực vùng sâu, vùng xa, trên cao, nơi giao thông khó khăn. Thời gian tới xã rà soát lại toàn bộ quỹ đất chưa sử dụng để xác định rõ từng khu vực. Trên cơ sở đó, xã sẽ phân loại cụ thể theo từng nhóm đất, ưu tiên khu vực có thể cải tạo, chuyển đổi sang đất sản xuất nông nghiệp, trồng rừng kinh tế hoặc phát triển chăn nuôi gắn với sinh kế. Với diện tích ở địa hình dốc, xa khu dân cư, xã định hướng quản lý chặt chẽ, kết hợp khoanh nuôi, bảo vệ rừng, hạn chế tình trạng lấn chiếm, sử dụng đất kém hiệu quả.

Trong định hướng khai thác quỹ đất chưa sử dụng, Điện Biên có nhiều lợi thế để gắn việc sử dụng đất với tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng sinh thái, bền vững. Một phần diện tích đất chưa sử dụng có thể xem xét đưa vào trồng rừng, khoanh nuôi tái sinh rừng hoặc phát triển rừng sản xuất gắn với sinh kế của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số. Điều này không chỉ góp phần nâng cao độ che phủ rừng, bảo vệ nguồn nước, giảm thiểu thiên tai mà còn tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân, từng bước chuyển từ khai thác tự nhiên sang kinh tế lâm nghiệp có giá trị gia tăng cao.

Đối với khu vực có điều kiện thuận lợi hơn về địa hình và hạ tầng, quỹ đất chưa sử dụng có thể đưa vào quy hoạch phát triển các công trình công cộng, hạ tầng giao thông, thủy lợi, năng lượng tái tạo hoặc các khu sản xuất, kinh doanh phù hợp với định hướng phát triển của tỉnh.

Khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn là vấn đề quản trị phát triển. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành; giữa quy hoạch, chính sách và tổ chức thực hiện; giữa lợi ích trước mắt và mục tiêu phát triển bền vững lâu dài. Kết quả kiểm kê đất đai đã cung cấp “bức tranh” tương đối đầy đủ, toàn diện về hiện trạng sử dụng đất của tỉnh Điện Biên, trong đó quỹ đất chưa sử dụng là vấn đề cần được nhìn nhận đúng vai trò và tiềm năng. 

Nếu khai thác hợp lý, có trọng tâm, trọng điểm, quỹ đất chưa sử dụng sẽ trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, củng cố quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường sinh thái. Ngược lại, nếu buông lỏng quản lý hoặc khai thác thiếu định hướng, nguồn lực này sẽ bị lãng phí, thậm chí phát sinh nhiều hệ lụy lâu dài. Vì vậy, khai thác hiệu quả quỹ đất chưa sử dụng là nhiệm vụ chiến lược, biến “đất trống” thành nguồn lực phát triển bền vững của tỉnh Điện Biên.