Sau khi theo học ngành nông nghiệp, anh Thào A Giàng đã trở về bản Pu Lau, xã Mường Nhà tìm hướng phát triển kinh tế và thành lập HTX dứa mật Pu Lau vào năm 2021. Anh Giàng chia sẻ, thời gian đầu, các thành viên chủ yếu sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, thiếu vốn và kinh nghiệm thị trường nên thu nhập bấp bênh. Khi thành lập HTX, từ việc lựa chọn giống, mở rộng diện tích đến tìm đầu ra cho sản phẩm anh Giàng đều phải tự mày mò, học hỏi qua thực tế, đồng thời hướng dẫn các thành viên thay đổi cách làm, thống nhất quy trình sản xuất, chú trọng chất lượng và chủ động tiếp cận thị trường. “Làm riêng lẻ thì rất khó đi xa, nhưng khi vào HTX, mọi người hỗ trợ nhau từ sản xuất đến tiêu thụ nên hiệu quả rõ rệt hơn”, anh Giàng cho biết. Đến nay, HTX dứa mật Pu Lau đã có 22 thành viên, phát triển khoảng 30ha dứa mật và liên kết với gần 100 hộ dân trên diện tích hơn 200ha. Sản phẩm ngoài việc tiêu thụ trong tỉnh thì còn được đưa tới nhiều thị trường như Hà Nội, Thanh Hóa, Nghệ An… Trung bình, mỗi hecta dứa mang lại thu nhập cao hơn so với nhiều loại cây trồng khác trên cùng diện tích. Các thành viên HTX thu nhập trung bình khoảng 200 triệu đồng/1 năm, còn các hộ tham gia liên kết cũng có nguồn thu ổn định, đời sống dần nâng lên.

Ở phường Mường Lay, mọi người vẫn nhắc đến chị Lù Thị Toản, Chủ tịch HĐQT HTX du lịch cộng đồng Quan Chiêng với nỗ lực vượt khó để khởi nghiệp bằng tình yêu quê hương và tinh thần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Từ mô hình homestay Mường Lay do chị khởi xướng ban đầu, đến nay đã phát triển thành HTX Du lịch cộng đồng Quan Chiêng.Chị Toản chia sẻ: “Mường Lay đẹp và giàu bản sắc, từ những ngôi nhà sàn mái đá đen, lòng hồ thủy điện sông Đà nhiều tôm cá, đến Lễ hội đua thuyền đuôi Én và nhiều nét văn hóa đặc sắc nhưng cuộc sống của người dân vẫn chưa khấm khá, nhiều thanh niên phải đi xa làm ăn, phụ nữ thì quanh quẩn với ruộng vườn”. Từ những trăn trở đó, chị Toản dần hình thành một ước mơ đó là làm du lịch cộng đồng để vừa giữ hồn văn hóa vừa tạo sinh kế cho bà con.Mỗi năm, chị Toản và các hộ liên kết phát triển du lịch cộng đồng đón khoảng 2.500 lượt khách, doanh thu ước đạt 1,8 tỷ đồng, tạo việc làm cho gần 100 lao động. Đầu năm 2026, HTX Du lịch cộng đồng Quan Chiêng ra mắt với  7 thành viên cùng hơn 10 cơ sở lưu trú liên kết, chị Lù Thị Toản tiếp tục được tín nhiệm giữ chức vụ Chủ tịch HĐQT.

Còn với chị Quàng Thị Hằng, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Mường Mươn, mặc dù từng có nhiều cơ hội lựa chọn công việc, nhưng thay vì rời thôn bản, chị quyết định thành lập HTX Mường Mườn vào năm 2023 với mong muốn đưa nông sản địa phương đến gần hơn với thị trường trong cả nước. Từ những nông sản quen thuộc như măng, gạo nếp, mật ong, hay rượu men lá…, HTX chú trọng khâu sơ chế, đóng gói, xây dựng nhãn mác để nâng cao giá trị. Đồng thời, chị Hằng chủ động kết nối tiêu thụ qua các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội, từng bước đưa sản phẩm vùng cao tiếp cận khách hàng ngoài tỉnh. Từ 5 thành viên ban đầu, đến nay HTX đã liên kết với hơn 100 hộ dân tham gia cung ứng nguyên liệu, hình thành hoạt động kinh doanh ổn định, góp phần tiêu thụ nông sản và tạo thêm thu nhập cho người dân địa phương. “Ở Mường Mươn, không có nhiều mô hình HTX để tôi học hỏi, nguồn vốn cũng hạn chế, nhưng nếu không bắt đầu thì sẽ không có cơ hội phát triển”, chị Hằng chia sẻ.

Điểm chung của các HTX do người trẻ khởi xướng là đều bắt đầu trong điều kiện thiếu thốn: vốn ít, kinh nghiệm hạn chế, kỹ năng quản lý và công nghệ chưa đồng đều.Ở những địa bàn như Mường Mươn, việc thiếu mô hình đi trước khiến những người như chị Quàng Thị Hằng gần như phải tự mày mò. Cùng với đó là những hạn chế về hạ tầng, giao thông, kết nối thị trường.Tuy nhiên, chính trong khó khăn, tư duy mới của người trẻ lại trở thành yếu tố tạo khác biệt. Họ biết cách làm kinh tế và còn chủ động liên kết người dân cùng tham gia, cùng hưởng lợi.Đáng chú ý, việc ứng dụng công nghệ số đã mở ra hướng đi mới. Nông sản, sản phẩm du lịch không còn bó hẹp trong phạm vi địa phương mà từng bước tiếp cận thị trường rộng hơn thông qua các nền tảng trực tuyến. Đáng chú ý, các mô hình HTX cũng đang tích cực  giữ chân lao động trẻ, hạn chế tình trạng rời quê tìm việc, đồng thời tạo động lực phát triển lâu dài cho địa phương.

Người trẻ ở thôn, bản lập HTX không đơn thuần là lựa chọn khởi nghiệp, mà còn là cách gìn giữ và làm mới những giá trị sẵn có của địa phương. Khi nông sản được tổ chức sản xuất hiệu quả, văn hóa được khai thác thành sản phẩm và con người trở thành chủ thể trong phát triển thì mỗi HTX chính là một cầu nối đưa giá trị quê hương ra thị trường rộng lớn hơn. Và ở đó những người trẻ cũng đang được khẳng định vai trò của mình.