Toàn tỉnh hiện có 147 sản phẩm OCOP. Sau khi được công nhận, nhiều sản phẩm đã mở rộng thị trường, nâng giá trị thương hiệu và tạo niềm tin với người tiêu dùng. Tuy nhiên, theo quy định, chứng nhận OCOP chỉ có hiệu lực 36 tháng, hết thời hạn phải đánh giá lại. Thực tế có không ít sản phẩm đã hết hạn OCOP nhưng các chủ thể chưa chủ động hoàn thiện hồ sơ đăng ký công nhận lại. Theo số liệu thống kê, trong số 11 sản phẩm hết hiệu lực gần đây nhất (các sản phẩm công nhận năm 2022), có tới 10 sản phẩm chưa được đánh giá lại. Tính chung giai đoạn 2019 - 2025, toàn tỉnh có 31 sản phẩm OCOP đã hết hạn nhưng không thực hiện công nhận lại.
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Chánh văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh, tình trạng sản phẩm OCOP “hết hạn” nhưng chậm công nhận lại xuất phát từ cả nguyên nhân chủ quan và khách quan.
Ở góc độ chủ quan, không ít chủ thể tham gia chương trình theo phong trào, tận dụng chính sách hỗ trợ ban đầu nhưng thiếu chiến lược sản xuất, kinh doanh lâu dài. Khi phải thực hiện các yêu cầu kiểm tra định kỳ về chất lượng, an toàn thực phẩm hay chi phí kiểm nghiệm mẫu, nhiều cơ sở lựa chọn quay lại sản xuất thông thường. Việc không tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, không cập nhật các tiêu chuẩn theo quy định mới là nguyên nhân khiến sản phẩm “đứt gãy” trong chu trình đánh giá lại. Bên cạnh đó, năng lực quản trị hồ sơ hạn chế, nhiều chủ thể không chủ động cập nhật, hoàn thiện các tiêu chuẩn theo quy định mới.
Về khách quan, ông Bình chỉ ra những khó khăn đặc thù của địa phương miền núi như chi phí vận chuyển cao, thị trường tiêu thụ hẹp. Mức hỗ trợ, khen thưởng hiện nay chưa đủ tạo động lực để các chủ thể đầu tư kinh phí cho việc đánh giá lại. Đồng thời, việc chưa có chế tài xử lý đối với sản phẩm sử dụng logo OCOP quá hạn cũng khiến một số chủ thể chưa thực sự chú trọng việc duy trì chứng nhận.
Thực tế, 5/10 sản phẩm công nhận năm 2022 đã hết hạn (nhưng chưa được đánh giá lại) có cùng lý do là “chủ thế muốn tham gia nhưng không làm được hồ sơ (do hồ sơ đánh giá lại không được hỗ trợ hoàn thiện lại)”. Trong đó có miến dong Lộc Biên của Hợp tác xã (HTX) Miến dong Lộc Biên. Miến dong Lộc Biên được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao vào năm 2022, hết thời hạn từ ngày 14/1/2026. Đại diện HTX cho biết, đơn vị có nguyện vọng tham gia công nhận lại, đã thuê đơn vị tư vấn thực hiện thủ tục pháp lý và chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng theo quy định. “Song do quá tập trung thời gian, tâm sức cho việc đầu tư máy móc, trang thiết thị mở rộng sản xuất, và một phần do chủ quan, nên chúng tôi thiếu theo dõi sát tiến độ, dẫn đến chậm thời hạn hoàn tất thủ tục. Ngay sau đó, đơn vị đã nộp hồ sơ lên UBND phường, đợi đợt công nhận tiếp theo” – ông Đặng Văn Lộc, Giám đốc HTX Miến dong Lộc Biên thẳng thắn cho biết.
Trường hợp của HTX Nông sản sạch Tây Bắc (xã Quài Tở) lại cho thấy khó khăn ở khía cạnh khác. Các sản phẩm như giấm táo mèo, táo mèo sấy lạnh (công nhận năm 2022) và dưa mèo hoa sơn tra (công nhận năm 2021) đều đã hết hạn OCOP mà không được công nhận lại. Đại diện HTX cho biết, nguyên nhân chính là đầu ra không ổn định, thị trường tiêu thụ bấp bênh khiến hiệu quả kinh tế không đảm bảo. Cùng với đó, vùng nguyên liệu sơn tra và dưa mèo giảm sút, thiếu ổn định do thay đổi định hướng phát triển sản xuất kinh tế tại địa phương. Chị Mùa Thị Hoa, Giám đốc HTX Nông sản sạch Tây Bắc, bùi ngùi chia sẻ: “HTX đang làm thủ tục giải thể, dù đã dành nhiều tâm huyết, nỗ lực nhưng không thể tiếp tục sản xuất sản phẩm giấm táo mèo và táo mèo sấy lạnh nữa”.
Có thể thấy, việc duy trì chứng nhận OCOP ngoài phụ thuộc thủ tục hành chính, còn gắn chặt với năng lực tổ chức sản xuất, quản trị và thị trường tiêu thụ của từng chủ thể. Thực tế cũng đặt ra yêu cầu điều chỉnh trong cách triển khai chương trình. Việc hỗ trợ cần được duy trì xuyên suốt, từ giai đoạn xây dựng sản phẩm ban đầu đến quá trình hoàn thiện, nâng cấp tiêu chuẩn. Đồng thời, phát triển thị trường, ổn định vùng nguyên liệu và tăng cường liên kết giữa các chủ thể là những yếu tố quan trọng để sản phẩm OCOP có thể duy trì lâu dài. Về phía các chủ thể, cần xác định OCOP không chỉ là danh hiệu mà là quá trình nâng cao giá trị sản phẩm. Việc chủ động cập nhật quy định, hoàn thiện hồ sơ, đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng là điều kiện bắt buộc nếu muốn phát triển lâu dài.
Chương trình OCOP chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi mỗi sản phẩm không dừng lại ở chứng nhận ban đầu, mà trở thành một thực thể kinh tế có khả năng thích ứng, duy trì và phát triển bền vững trên thị trường.