Lúa tạp, hay còn được người dân gọi là lúa cỏ, lúa ma…, thường mọc xen lẫn với lúa sạ ngay từ đầu vụ. Hầu hết tại các chân ruộng đều xuất hiện loại lúa này, với mật độ khác nhau. Vụ mùa năm nay, toàn tỉnh gieo cấy hơn 20.500ha lúa nước và trên 20.300ha lúa nương. Hiện các trà lúa sớm và chính vụ đang bước vào giai đoạn đứng cái, làm đòng. Đây cũng là thời điểm những cây lúa tạp bắt đầu bộc lộ rõ hơn giữa ruộng lúa.

Theo ông Lò Văn Bình, bản Bồ Hóng, phường Mường Thanh, vụ mùa năm nay, gia đình gieo cấy gần 5.000m² lúa, chủ yếu giống Séng cù, Bắc thơm số 7. Hiện cây lúa đang trong thời kỳ đứng cái, làm đòng. Qua thăm đồng phát hiện trên một số diện tích cây lúa có đặc điểm khác thường, cao hơn, thân to hơn và phát triển nhanh hơn so với lúa sạ. Xác minh thì là lúa tạp. “Lúc mới gieo cấy thì gần như không nhận ra được. Đến giai đoạn này, lúa tạp bắt đầu vượt lên, lúc đó mới dễ phát hiện”, ông Bình chia sẻ.

Theo ông Bình, điều đáng lo không chỉ làm giảm năng suất, chất lượng lúa sạ mà còn nguy cơ tiếp tục phát tán hạt cho những vụ sau, bởi hạt lúa tạp có khả năng tồn tại trong đất qua nhiều vụ. Nếu không được phát hiện và loại bỏ trước khi trổ bông, hạt lúa tạp rơi xuống đất sẽ tồn lưu, đến vụ sau tiếp tục nảy mầm và mọc xen với lúa sạ.

Ông Sùng A Cở, bản Suối Lư 3, xã Na Son cho biết, năm nay gia đình gieo cấy gần 3.000m² lúa nước. Thăm đồng, ông phát hiện một số diện tích xuất hiện lúa tạp, cây cao hơn, thân to, lá dài và phát triển nhanh hơn lúa chính. Sự xuất hiện của những cây lúa khác dạng khiến ông không khỏi lo lắng, bởi nếu mật độ lúa tạp tăng, chúng sẽ cạnh tranh dinh dưỡng, ánh sáng với lúa chính, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng, năng suất và chất lượng thóc khi thu hoạch.

Theo Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Na Son, hiện nay tình trạng lúa tạp xuất hiện tại một số diện tích sản xuất trên địa bàn xã như bản Suối Lư, Na Phát, Sư Lư... Cán bộ chuyên môn khuyến cáo người dân thường xuyên thăm đồng, kịp thời nhận diện và nhổ bỏ cây lúa khác dạng ngay từ khi còn nhỏ, tránh để lúa tạp phát triển đến giai đoạn trổ bông, phát tán hạt và tích tụ trong đất cho những vụ sau. Việc xử lý sớm không chỉ giúp giảm cạnh tranh với lúa chính mà còn hạn chế nguy cơ lúa tạp ngày càng gia tăng, làm giảm chất lượng nông sản.

Hiện nay, không có số liệu thống kê cụ thể về diện tích lúa tạp trên địa bàn tỉnh, song thực tế đồng ruộng cho thấy tình trạng này xuất hiện ở hầu hết các địa phương, nhất là tại những khu vực người dân còn sử dụng nguồn giống tự để lại qua nhiều vụ.

Nguyên nhân, sau mỗi vụ thu hoạch, nhiều hộ có thói quen lựa chọn một phần thóc từ ruộng nhà để làm giống cho vụ sau. Việc lựa chọn thường dựa vào kinh nghiệm, chủ yếu chọn những bông lúa chắc hạt, cây khỏe, ít sâu bệnh mà chưa chú trọng đầy đủ đến việc loại bỏ cây khác dạng ngay trên ruộng giống.

Ông Sùng A Cở, xã Na Son chia sẻ, nhiều năm nay gia đình ông vẫn có thói quen giữ lại một phần thóc sau mỗi vụ để làm giống cho mùa sau. Theo ông, do điều kiện sản xuất còn khó khăn, diện tích canh tác nhỏ lẻ nên việc mua giống mới thường xuyên không phải lúc nào cũng thuận lợi. “Gia đình cứ chọn những bông lúa chắc hạt, cây khỏe, ít sâu bệnh để dành. Đến vụ sau đem gieo, nhiều khi cũng không để ý có bị lẫn giống hay không”, ông Cở cho biết.

Công tác kiểm soát nguồn gốc, chất lượng các loại giống lúa đưa vào sản xuất vẫn còn hạn chế. Một bộ phận người dân chưa tuân thủ chặt chẽ cơ cấu giống được khuyến cáo, còn sử dụng các loại giống lạ, giống chưa được xác nhận về nguồn gốc và chất lượng. Việc đưa giống không rõ xuất xứ vào gieo cấy không chỉ làm gia tăng nguy cơ lẫn tạp, thoái hóa giống mà còn gây khó khăn cho công tác quản lý.

Lúa tạp cạnh tranh nước, dinh dưỡng và ánh sáng với lúa chính, khiến cây sinh trưởng kém, giảm nhánh hữu hiệu, bông nhỏ, tỷ lệ hạt chắc thấp và năng suất giảm. Không chỉ gây thiệt hại về sản lượng, lúa tạp còn làm tăng công xử lý do chủ yếu phải nhổ thủ công.

Theo ông Phạm Đình Lai, Chi cục trưởng Chi cục Nông nghiệp thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường, ngành khuyến cáo người dân sử dụng giống có nguồn gốc rõ ràng, bảo đảm chất lượng; không tự ý đưa các giống lạ, giống chưa được xác nhận vào sản xuất.

Ngành Nông nghiệp tăng cường công tác quản lý giống, chất lượng giống ngay từ khâu sản xuất, kinh doanh đến đưa vào gieo trồng; phối hợp kiểm tra, kiểm soát các cơ sở cung ứng giống trên địa bàn, kịp thời phát hiện và xử lý những trường hợp vi phạm. Đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn nông dân nhận biết, lựa chọn giống đạt tiêu chuẩn, từng bước hình thành thói quen sử dụng giống có nguồn gốc, có hồ sơ và chất lượng được kiểm soát; tuyệt đối không đưa vào sử dụng những giống lúa lạ, chưa được xác nhận.

Với người nông dân, mỗi vụ lúa là một lần đầu tư công sức, chi phí và kỳ vọng. Bởi vậy, kiểm soát lúa tạp không thể chỉ giải quyết khi cây đã mọc trên ruộng mà cần bắt đầu ngay từ khâu chọn giống. Kiểm soát tốt nguồn giống, thay đổi tập quán tự để giống thiếu chọn lọc và xử lý kịp thời trên đồng ruộng sẽ là những giải pháp quan trọng để giảm lúa tạp, bảo vệ năng suất và nâng cao giá trị hạt gạo Điện Biên.