Thực tế triển khai chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn trước cho thấy, giữa các xã tồn tại sự chênh lệch về điều kiện kinh tế - xã hội, hạ tầng, trình độ dân trí cũng như khả năng huy động nguồn lực, nhất là ở địa bàn miền núi, biên giới như Điện Biên. Có những xã đã đạt chuẩn nông thôn mới từ sớm, hướng tới tiêu chí nâng cao, kiểu mẫu; nhưng cũng còn không ít xã vùng sâu, vùng xa, biên giới vẫn khó khăn trong việc hoàn thành các tiêu chí cơ bản.

Thực tiễn giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy rõ sự chênh lệch giữa các địa bàn. Những xã, phường có điều kiện thuận lợi như Thanh Hưng, Thanh Chăn, Noong Hẹt hay phường Him Lam (cũ)... đã về đích nông thôn mới từ khá sớm. Trong khi đó, các xã vùng sâu, vùng xa như Pa Ham, Nậm Nèn, Huổi Lếch, Xa Dung (cũ)..., hành trình xây dựng nông thôn mới lại đầy gian nan khi hạ tầng thiếu đồng bộ, địa hình chia cắt, đời sống người dân khó khăn. Nguyên nhân quan trọng là do bộ tiêu chí giai đoạn trước được áp dụng theo hướng “một mặt bằng chung” cho tất cả các xã, chưa phản ánh hết sự khác biệt về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội giữa các vùng. Vì vậy, với cùng một yêu cầu tiêu chí, những xã thuận lợi có thể hoàn thành nhanh chóng, trong khi các xã khó khăn phải “gồng mình” chạy theo chuẩn.

Theo Văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh, bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 gồm 10 tiêu chí với 47 chỉ tiêu, bao quát các lĩnh vực then chốt như: Quy hoạch; hạ tầng kinh tế - xã hội; phát triển kinh tế nông thôn; đào tạo nguồn nhân lực... Điểm mới đáng chú ý là mỗi tiêu chí được thiết kế theo 3 nhóm xã, gồm xã nhóm 1, nhóm 2 và nhóm 3, phù hợp với quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã và trình độ phát triển của từng địa bàn. Cách tiếp cận này được đánh giá là bước đột phá, chấm dứt cách tiếp cận “một bộ tiêu chí áp dụng cho mọi xã”, giúp tăng tính linh hoạt, sát thực tiễn và khả năng hoàn thành mục tiêu.

Xã nhóm 1 là các xã liền kề đô thị, có định hướng phát triển thành đô thị hoặc có tỷ trọng nông nghiệp dưới 10% trong cơ cấu kinh tế, hoặc được quy hoạch là đô thị mới. Xã nhóm 2 là các xã không thuộc nhóm 1 và nhóm 3 thường bao gồm các xã đồng bằng, trung du có điều kiện phát triển kinh tế ổn định. Xã nhóm 3 là các xã khu vực II và III thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi theo phân định của cấp có thẩm quyền. Tại Điện Biên, giai đoạn 2026 - 2030, toàn tỉnh có 42 xã xếp vào nhóm 3, tức nhóm có xuất phát điểm thấp, cần ưu tiên nguồn lực hỗ trợ.

Việc không có xã thuộc nhóm 1 và nhóm 2 cho thấy bức tranh phát triển nông thôn của Điện Biên còn nhiều thách thức, đồng thời đặt ra yêu cầu phải triển khai chương trình theo hướng “đi từ gốc”, tập trung vào những tiêu chí thiết yếu nhất. Việc phân loại nhóm xã cũng tạo điều kiện để cơ quan chức năng đổi mới phương thức chỉ đạo, điều hành theo hướng “trúng và đúng”. Thay vì dàn trải nguồn lực, các chính sách hỗ trợ sẽ được thiết kế có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với từng nhóm xã. Với các xã nhóm 3 như ở Điện Biên, ưu tiên không dừng lại ở đầu tư hạ tầng mà tập trung vào sinh kế bền vững, chuyển đổi cơ cấu sản xuất, hỗ trợ người dân phát triển kinh tế hộ gia đình, từng bước nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững.

Mường Nhà là xã biên giới, tỷ lệ hộ nghèo cao, quá trình xây dựng nông thôn mới gặp nhiều khó khăn, nhất là khi áp dụng chung một bộ tiêu chí. Việc xác định nhóm xã góp phần tháo gỡ vướng mắc này khi các tiêu chí được điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế, giúp địa phương từng bước hoàn thành. Từ cách tiếp cận mới, xã chủ động rà soát, lựa chọn các tiêu chí có tính khả thi cao để tập trung nguồn lực thực hiện. 

Theo bà Phạm Thị Ngọc Hà, Bí thư Đảng ủy xã Mường Nhà, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã hiện có 8/19 tiêu chí đạt chuẩn nông thôn mới. Việc được xác định thuộc nhóm 3 giúp cấp ủy, chính quyền địa phương định hình rõ hướng đi, xây dựng kế hoạch sát thực tiễn, không dàn trải nguồn lực. Xã đặt mục tiêu trong năm 2026 phấn đấu hoàn thành thêm từ 1 - 2 tiêu chí. Thay vì chạy theo những tiêu chí vượt quá khả năng, địa phương tập trung vào nhiệm vụ thiết yếu, gắn trực tiếp với đời sống người dân như làm đường giao thông, cải thiện nhà ở, phát triển sản xuất.

Xã Mường Chà được thành lập trên cơ sở nhập nguyên trạng diện tích tự nhiên, dân số của 4 xã Chà Nưa, Chà Cang, Nậm Tin, Pa Tần (cũ). Sau khi sáp nhập, toàn xã chỉ đạt 10/19 tiêu chí nông thôn mới. Theo UBND xã Mường Chà, khi áp dụng bộ tiêu chí mới, việc phân nhóm xã được triển khai đồng bộ, địa phương kỳ vọng sẽ có thêm điều kiện thuận lợi để đẩy nhanh tiến độ thực hiện các tiêu chí chưa đạt.

Việc xác định rõ thuộc nhóm phù hợp không chỉ giúp xã xây dựng lộ trình cụ thể, khả thi hơn, mà còn tạo cơ sở để ưu tiên bố trí nguồn lực đúng trọng tâm. Theo đó, Mường Chà sẽ tập trung vào những tiêu chí thiết yếu, gắn trực tiếp với nhu cầu dân sinh như hạ tầng giao thông, nước sinh hoạt, phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho người dân thay vì dàn trải nguồn lực. Đồng thời, cơ chế, chính sách hỗ trợ sẽ sát thực tế hơn, góp phần tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong quá trình triển khai.

Từ thực tế trên có thể thấy, phân loại nhóm xã không chỉ là bước “xếp hạng” mà là cơ sở để tổ chức lại toàn bộ quá trình triển khai xây dựng nông thôn mới. Với Điện Biên, việc xác định 100% xã thuộc nhóm 3 không phải là bất lợi, mà ngược lại, giúp tỉnh nhìn rõ thực trạng, tránh tâm lý chủ quan. Đồng thời xây dựng chiến lược phát triển phù hợp với điều kiện miền núi, biên giới. Việc phân loại giúp tỉnh tập trung nguồn lực một cách có trọng tâm. Thay vì dàn trải, các chương trình, dự án ưu tiên cho những tiêu chí cấp bách như giao thông, điện, trường học, cơ sở y tế và sinh kế cho người dân.

Việc phân loại nhóm xã trong xây dựng nông thôn mới là sự điều chỉnh về cơ chế, bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển. Với cách tiếp cận mới sẽ tạo nền tảng để các địa phương phát huy nội lực, khai thác tốt tiềm năng, lợi thế, từng bước hoàn thiện tiêu chí nông thôn mới một cách thực chất, không chạy theo thành tích.