Giữa lòng cánh đồng Mường Thanh, những hạt gạo trắng ngần mang tên “Điện Biên” đã trở thành niềm tự hào của người dân địa phương. Không chỉ là sản phẩm nông nghiệp chủ lực, gạo Điện Biên còn là kết tinh của điều kiện tự nhiên đặc biệt, kinh nghiệm canh tác được tích lũy qua nhiều thế hệ và sự cần cù của người nông dân. Trong đó, 2 giống lúa Bắc thơm số 7 và IR64 đã góp phần tạo nên thương hiệu gạo nổi tiếng, được người tiêu dùng cả nước biết đến.
Theo Quyết định số 3340/QĐ-SHTT ngày 25/9/2014 của Cục Sở hữu trí tuệ, công bố chỉ dẫn địa lý Điện Biên đối với 2 sản phẩm là gạo Bắc Thơm số 7 và gạo IR64. Theo đó, các khu vực được đăng bạ chỉ dẫn địa lý gồm: 5 xã, phường thuộc thành phố Điện Biên Phủ cũ (Thanh Minh, Nam Thanh, Thanh Trường, Him Lam, Noong Bua); và 10 xã thuộc huyện Điện Biên cũ (Thanh Xương, Thanh An, Noong Hẹt, Sam Mứn, Thanh Nưa, Thanh Luông, Thanh Hưng, Thanh Chăn, Thanh Yên, Noong Luống).
Dù được công bố chỉ dẫn địa lý song công tác quản lý và bảo vệ thương hiệu vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Thực tế hiện nay, nhu cầu tiêu thụ gạo Điện Biên trên thị trường ngày càng tăng, kéo theo tình trạng nhiều sản phẩm không rõ nguồn gốc nhưng vẫn sử dụng tên gọi Điện Biên để kinh doanh. Trên thị trường, tên gọi gạo Điện Biên được sử dụng khá phổ biến cho nhiều loại gạo khác nhau, kể cả những sản phẩm không thuộc hai giống lúa Bắc thơm số 7 và IR64 hoặc không được sản xuất trong vùng địa lý được bảo hộ.
Chị Nguyễn Thị Tình, phường Mường Thanh chia sẻ: “Người thân của tôi rất thích gạo Điện Biên vì hạt gạo trắng, cơm dẻo, thơm ngon. Tuy nhiên, nhiều lần họ phản ánh trên thị trường có nhiều loại gạo đều mang tên Điện Biên nên rất khó phân biệt đâu là sản phẩm chính hiệu”.
Hiện nay ngoài thị trường, nhất là tại các cơ sở kinh doanh gạo nhỏ lẻ, khu vực vùng sâu, vùng xa và trên không gian mạng, tình trạng gạo Điện Biên bị sử dụng tên gọi một cách tràn lan diễn ra phổ biến. Nhiều sản phẩm được quảng cáo là gạo Điện Biên chính hiệu, gạo đặc sản Điện Biên nhưng không ghi rõ nguồn gốc xuất xứ, giống lúa, đơn vị sản xuất hoặc thông tin truy xuất nguồn gốc. Từ thực tế này cho thấy, bảo vệ chỉ dẫn địa lý gạo Điện Biên đang trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm giữ gìn uy tín, danh tiếng cho sản phẩm đặc sản của địa phương.
Để bảo vệ, phát huy hiệu quả chỉ dẫn địa lý gạo Điện Biên, tỉnh đã ban hành quy chế quản lý và sử dụng chỉ dẫn địa lý “Điện Biên” cho gạo Bắc thơm số 7 và IR64, quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, cá nhân tham gia sản xuất, kinh doanh cũng như điều kiện để được sử dụng chỉ dẫn địa lý này. Theo quy định, chỉ những tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh trong vùng địa lý được xác định, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về chất lượng, quy trình kỹ thuật và nguồn gốc xuất xứ mới được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý Điện Biên.
Nhiều chính sách đã được triển khai nhằm khuyến khích người dân và doanh nghiệp xây dựng chuỗi liên kết sản xuất lúa gạo đối với hai giống chủ lực là Bắc thơm số 7 và IR64. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh đã cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý Điện Biên cho công ty TNHH thực phẩm Safe Green... Theo đó, Công ty được sử dụng chỉ dẫn địa lý Điện Biên đối với sản phẩm gạo Bắc thơm số 7 sản xuất tại xã Thanh An và tham gia mô hình chuỗi giá trị sản phẩm chỉ dẫn địa lý gạo Điện Biên của dự án với quy mô 50ha.
Cục Sở hữu trí tuệ đã ký hợp đồng giao chủ trì thực hiện dự án “Quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý gạo Điện Biên của tỉnh Điện Biên với Trung tâm Nghiên cứu đất và phân bón vùng trung du, thuộc Chương trình phát triển tài sản trí tuệ. Mục tiêu nhằm quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý gạo Điện Biên, qua đó đảm bảo chất lượng, phát huy danh tiếng của sản phẩm, nâng cao hiệu quả kinh tế. Dự án đã góp phần nâng cao công tác xây dựng và triển khai hệ thống các công cụ quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý gạo Điện Biên, xây dựng và triển khai hệ thống thương mại hóa sản phẩm, tổ chức kiểm soát nguồn gốc và chất lượng sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý gạo Điện Biên.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng khác là tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý chỉ dẫn địa lý. Việc sử dụng tem điện tử, mã QR truy xuất nguồn gốc sẽ giúp người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra thông tin về sản phẩm, từ địa điểm sản xuất, đơn vị cung ứng đến thời gian thu hoạch, chế biến. Đây là giải pháp ngăn chặn tình trạng hàng giả, hàng nhái. Cùng với đó, công tác tuyên truyền được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của người dân, doanh nghiệp và cả người tiêu dùng về ý nghĩa của chỉ dẫn địa lý.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, chỉ dẫn địa lý mở ra cơ hội để gạo Điện Biên tiếp cận những thị trường tiềm năng, đáp ứng xu hướng tiêu dùng ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và được bảo hộ sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, để giữ vững lợi thế này cần sự chung tay của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân. Việc tăng cường kiểm soát thị trường, nâng cao trách nhiệm của các đơn vị sản xuất, kinh doanh và tuân thủ nghiêm quy trình canh tác sẽ là yếu tố quyết định để bảo vệ uy tín, giá trị bền vững cho thương hiệu gạo Điện Biên.
Phát huy hiệu quả chỉ dẫn địa lý Điện Biên cho gạo Bắc thơm số 7 và IR64 không chỉ là câu chuyện về sở hữu trí tuệ mà còn là hành trình gìn giữ một giá trị văn hóa, kinh tế và niềm tự hào của vùng đất lịch sử Điện Biên. Mỗi hạt gạo mang tên Điện Biên không đơn thuần là một sản phẩm hàng hóa mà còn chứa đựng công sức, tâm huyết và danh dự của biết bao thế hệ người dân trên cánh đồng Mường Thanh. Khi thương hiệu được bảo vệ tốt, giá trị sản phẩm sẽ tiếp tục được nâng lên và nông nghiệp Điện Biên sẽ có thêm động lực để phát triển theo hướng hiện đại, bền vững. Đó cũng chính là con đường để hạt gạo Điện Biên từng bước vươn xa, khẳng định tên tuổi trên bản đồ nông sản chất lượng cao của Việt Nam.