ĐBP - Trước khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, giai đoạn 2021 - 2025 toàn tỉnh đạt nhiều kết quả nổi bật trong xây dựng nông thôn mới. Sau sáp nhập cấp xã từ 115 xã còn 42 xã, địa bàn xã rộng, tỉnh không còn xã đạt chuẩn nông thôn mới. Điều đó đòi hỏi cần có sự đánh giá, rà soát, điều chỉnh các tiêu chí nông thôn mới phù hợp điều kiện thực tế.

Tính đến trước ngày 1/7/2025 - thời điểm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, toàn tỉnh có 26/115 xã được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới, chiếm 22,6%, vượt 0,9% so với mục tiêu Thủ tướng Chính phủ giao. Số xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao chiếm 19,23%, vượt 7,23%; xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu chiếm 40%, vượt 32%. Toàn tỉnh có 139 thôn, bản được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới; 18 thôn, bản thuộc xã đặc biệt khó khăn đạt chuẩn nông thôn mới; 110 thôn, bản đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu.

Tuy nhiên, khi triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã làm thay đổi căn bản kết quả xây dựng nông thôn mới. Việc sáp nhập các xã đạt chuẩn với các xã đặc biệt khó khăn khiến nhiều tiêu chí không còn giữ được ngưỡng đạt chuẩn, nhất là tiêu chí thu nhập và tỷ lệ hộ nghèo đa chiều.

Đơn cử như xã Chiềng Sinh, trước khi sáp nhập đạt chuẩn nông thôn mới. Tuy nhiên, sau khi hợp nhất với các xã Nà Sáy, Mường Thín, Mường Khong thành lập xã Chiềng Sinh mới với quy mô dân số và diện tích lớn hơn, các tiêu chí đều giảm. Theo kết quả tự đánh giá của Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới xã Chiềng Sinh, hiện xã chỉ đạt 12/19 tiêu chí, còn 7/19 tiêu chí mới ở mức cơ bản đạt chuẩn.

Tương tự, xã Tuần Giáo được thành lập trên cơ sở hợp nhất xã Quài Cang, xã Quài Nưa và thị trấn Tuần Giáo. Với diện tích tự nhiên hơn 10.558ha và dân số trên 23.000 người, xã mới mang đặc điểm đan xen giữa đô thị và nông thôn vùng cao. Đến cuối năm 2025, xã Tuần Giáo tự đánh giá đạt 17/19 tiêu chí nông thôn mới theo bộ tiêu chí giai đoạn 2021 - 2025; trong đó có 2 tiêu chí cơ bản đạt là tiêu chí số 1 (Quy hoạch) và tiêu chí số 13 (Tổ chức sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn).  

Thực tiễn cho thấy, việc áp dụng bộ tiêu chí xã nông thôn mới giai đoạn 2021 - 2025, vốn được thiết kế cho đơn vị hành chính quy mô nhỏ, vào các xã mới có quy mô lớn sau sáp nhập đã bộc lộ nhiều bất cập.  

Một số tiêu chí gặp khó khăn rõ rệt, như tiêu chí số 17 (Môi trường). Trên địa bàn rộng, dân cư phân tán, công tác thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt là thách thức lớn. Mô hình thu gom rác tại xã Tuần Giáo mới chỉ bao phủ được khu vực trung tâm (23/40 bản), trong khi các bản vùng sâu, vùng xa vẫn phải xử lý rác thải lộ thiên, làm giảm chỉ số vệ sinh môi trường chung của toàn xã.  

Đối với tiêu chí số 13 (Tổ chức sản xuất), các hợp tác xã được thành lập theo quy mô xã cũ thường nhỏ lẻ, khó hình thành chuỗi liên kết giá trị đủ lớn để phù hợp với địa bàn rộng sau sáp nhập. 

Đặc biệt, tiêu chí số 1 (Quy hoạch) được xem là “điểm nghẽn” lớn nhất trong bối cảnh mới. Trước khi sáp nhập, công tác quy hoạch tại các xã Quài Cang, Quài Nưa và thị trấn Tuần Giáo được thực hiện độc lập, phục vụ nhu cầu quản lý riêng của từng đơn vị. Quy hoạch nông thôn mới chủ yếu tập trung vào hạ tầng sản xuất nông nghiệp, trong khi quy hoạch đô thị chú trọng hạ tầng kỹ thuật và công trình trọng điểm. Phạm vi quy hoạch nhỏ, các điểm dân cư bố trí theo thói quen cư trú cũ, dẫn đến thiếu liên thông hạ tầng giữa các địa bàn giáp ranh, gây tình trạng “đứt gãy” giao thông, kênh mương tại ranh giới hành chính.  

Điều này gây khó khăn trong việc xác định trung tâm xã mới và ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng kết nối 40 khối, bản, tổ dân phố. Yêu cầu đặt ra là phải rà soát, điều chỉnh lại toàn bộ quy hoạch và lộ trình đầu tư công theo hướng tổng thể, đồng bộ, không thể tiếp tục triển khai manh mún như trước.  

Hiện nay, toàn tỉnh chỉ còn 3/42 xã đủ điều kiện đạt chuẩn nông thôn mới. Để khắc phục những bất cập, hạn chế trên, ngày 29/12/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg, quy định Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 gồm: Bộ tiêu chí xã nông thôn mới; khung thí điểm xây dựng xã nông thôn mới hiện đại; quy định tỉnh, thành phố hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030.

Việc chuyển sang áp dụng bộ tiêu chí giai đoạn 2026 - 2030 là yêu cầu tất yếu khách quan. Tuy nhiên, để các tiêu chí mới sớm đi vào cuộc sống, các bộ, ngành Trung ương và cơ quan chức năng cần sớm ban hành hướng dẫn chi tiết, cụ thể đến cấp cơ sở, tạo điều kiện thuận lợi cho các địa phương triển khai thực hiện đồng bộ, hiệu quả.