Chiều 2/5 vừa qua, trận mưa lớn kèm giông lốc và mưa đá xảy ra tại xã Sam Mứn, đã khiến nhiều diện tích lúa Đông Xuân đang vào kỳ thu hoạch bị đổ rạp, ngập nước và rụng hạt. Thống kê của UBND xã Sam Mứn cho thấy khoảng 27ha lúa bị thiệt hại; trong đó, 17ha bị ảnh hưởng nặng từ 50 - 70%. Chỉ sau trận mưa kéo dài chưa đầy một giờ, công sức nhiều tháng của người nông dân bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Người dân các thôn 1, 2, 3, 9, 10, Na Láy, xã Sam Mứn vẫn chưa hết xót xa khi những ruộng lúa vàng óng chuẩn bị thu hoạch bị quật đổ ngổn ngang sau trận mưa đá. Những bông lúa trĩu hạt ngâm trong nước, nhiều diện tích bị dập nát, rụng hạt, khó có khả năng phục hồi.

Bà Lò Thị Panh, xã Sam Mứn buồn bã nói: “Gia đình tôi làm hơn 1.000m² lúa, chỉ còn vài hôm nữa là gặt. Không ngờ mưa đá kéo đến nhanh quá, lúa đổ gần hết. Chúng tôi phải huy động cả nhà ra dựng lúa, tranh thủ gặt chỗ còn được để giảm thiệt hại. Nhìn ruộng lúa mà xót lắm.”

           

Từ thực tế đó, quan điểm “xanh nhà hơn già đồng” được nhiều địa phương và bà con nông dân xác định là giải pháp nhằm hạn chế rủi ro. Thay vì chờ lúa chín già mới thu hoạch như trước đây, nhiều hộ dân chủ động gặt sớm đối với những diện tích đã chín trước trên cùng thửa ruộng, thậm chí một số hộ thu hoạch khi lúa đạt độ chín khoảng 85 - 90%, vừa bảo đảm năng suất, vừa tránh thiệt hại do thiên tai. Theo kinh nghiệm của nhiều nông dân, nếu lúa đã chín vàng khoảng 85% thì có thể thu hoạch, bởi thời điểm này hạt đã đạt độ chắc cần thiết. Việc kéo dài thời gian ngoài đồng không giúp tăng năng suất đáng kể nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro khi thời tiết chuyển biến bất thường.

Xã Thanh Nưa có diện tích lúa nước lớn nhất tỉnh với 1.114ha. Hiện nay, các trà lúa ở vùng thấp trên địa bàn xã đã và đang chín. Những ngày này, bà con tập trung thăm đồng, huy động nhân lực và máy móc để đẩy nhanh tiến độ thu hoạch. Đối với những thửa ruộng máy gặt không vào được, người dân tranh thủ gặt tay.

Ông Phạm Văn Hòa, người dân xã Thanh Nưa cho biết: “Gia đình tôi có hơn 3.000m2 lúa. Hiện nay lúa chín khoảng 85%. Nghe dự báo thời tiết có mưa lớn nên gia đình tôi quyết định gặt sớm hơn vài ngày. Lúa chưa chín già hoàn toàn nhưng vẫn chắc hạt. Gặt sớm còn hơn để ngoài đồng gặp mưa gió mất trắng.”

Tại xã Thanh Yên, Sam Mứn, Núa Ngam, Nà Tấu… nhiều hộ dân tranh thủ thời tiết nắng ráo để thu hoạch xuyên trưa. Những diện tích lúa chín đều được ưu tiên gặt ngay, không để kéo dài ngoài đồng. Không chỉ người dân chủ động, ngành nông nghiệp và các địa phương cũng liên tục khuyến cáo bà con theo dõi sát diễn biến thời tiết, tập trung thu hoạch nhanh gọn diện tích lúa đã chín. Nhiều xã huy động các tổ chức đoàn thể hỗ trợ hộ gia đình neo người, gia đình chính sách thu hoạch lúa trước khi mưa lớn xảy ra. Những diện tích có nguy cơ ngập úng cũng được ưu tiên gặt trước để giảm thiểu thiệt hại.

Theo bà Nguyễn Thị Huyền, Phó Chủ tịch UBND xã Sam Mứn, ngay sau trận mưa đá ngày 2/5 vừa qua, lãnh đạo xã đã xuống đồng tại các thôn 1, 2, 3, 4, 5, 6 và thôn 9 để đánh giá mức độ ảnh hưởng đối với diện tích lúa của bà con; chỉ đạo bộ phận chuyên môn bám sát địa bàn, hướng dẫn nông dân các biện pháp kỹ thuật để phục hồi sản xuất nhanh nhất có thể. Đồng thời, vận động bà con thực hiện phương châm “xanh nhà hơn già đồng”. Đến nay, toàn xã thu hoạch được gần 30ha.

Theo ngành chuyên môn, bước vào giai đoạn giao mùa, nguy cơ xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan rất cao. Đặc biệt, thường xuất hiện mưa lớn cục bộ, kèm giông lốc và gió mạnh. Nếu lúa đã chín mà gặp mưa kéo dài sẽ dễ bị đổ ngã, ngập úng, nảy mầm ngay trên bông, ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng hạt lúa. Đối với những diện tích bị ngập lâu ngày, người dân còn đối mặt nguy cơ thất thu hoàn toàn. Không chỉ thiệt hại về năng suất, việc lúa đổ rạp sau mưa lớn còn khiến quá trình thu hoạch gặp nhiều khó khăn.

Với người nông dân, thành quả lao động cả vụ nằm trên đồng ruộng, chỉ cần một trận thiên tai bất ngờ cũng có thể cuốn trôi công sức nhiều tháng trời. Trước diễn biến thời tiết phức tạp, ngành nông nghiệp tỉnh đã chỉ đạo các địa phương tăng cường bám sát đồng ruộng, thường xuyên cập nhật thông tin dự báo thời tiết đến người dân. Đồng thời khuyến cáo bà con huy động tối đa máy móc, nhân lực để đẩy nhanh tiến độ thu hoạch đối với diện tích lúa đã chín. Chủ động rà soát những khu vực trũng thấp, có nguy cơ ngập úng để ưu tiên thu hoạch trước, tránh thiệt hại khi mưa lớn xảy ra.

Vụ lúa Đông Xuân năm 2025 - 2026, toàn tỉnh gieo cấy 9.778,42ha, tăng 15,18ha so với cùng kỳ năm trước, đạt 100,66% kế hoạch. Hiện nay, các trà lúa sớm và chính vụ đã và đang trong giai đoạn chín rộ, thu hoạch. Dự kiến năng suất trung bình khoảng 59,19 tạ/ha. Thế nhưng, cùng với niềm vui được mùa là nỗi lo thường trực về thời tiết cực đoan, giông lốc, mưa đá và nguy cơ ngập úng có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Để đảm bảo năng suất, chất lượng lúa vụ Đông Xuân, các địa phương, người nông dân đang tích cực xuống đồng thu hoạch những diện tích lúa đã chín. Đến thời điểm này, toàn tỉnh đã thu hoạch được khoảng 200ha.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, thời tiết diễn biến khó lường, phương châm “xanh nhà hơn già đồng” không chỉ là kinh nghiệm sản xuất của người nông dân mà còn là giải pháp thiết thực để giảm thiểu rủi ro thiên tai.