Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, số lượng xã trên địa bàn tỉnh giảm từ 115 xuống còn 42 xã. Việc sáp nhập các đơn vị hành chính tuy mang lại lợi thế về tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhưng cũng khiến các tiêu chí NTM bị “xáo trộn”. Kết quả, toàn tỉnh không còn xã đạt chuẩn NTM kiểu mẫu, nâng cao và chỉ còn 3/42 xã đạt đủ 19/19 tiêu chí - đủ điều kiện hoàn thiện hồ sơ công nhận lại. Bên cạnh đó, có 7 xã đạt từ 15 - 18 tiêu chí 23 xã đạt từ 10 - 14 tiêu chí và 9 xã dưới 10 tiêu chí.

So với trước sắp xếp, số lượng xã đạt chuẩn và đạt tiêu chí cao đã giảm mạnh. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự chênh lệch về điều kiện phát triển giữa các địa bàn khi sáp nhập, khiến nhiều tiêu chí bị “rớt chuẩn”, nhất là các tiêu chí về thu nhập, hạ tầng, môi trường và tổ chức sản xuất. Tại kỳ họp cuối năm 2025 của HĐND tỉnh khóa XV, nhiệm kỳ 2021 - 2026 đặt mục tiêu đến năm 2026 có 11,9% số xã đạt chuẩn, tương ứng với 5 xã. Tuy nhiên, theo kết quả rà soát hiện nay, toàn tỉnh mới chỉ có 3 xã đủ điều kiện công nhận đạt chuẩn.

Sau khi sáp nhập, xã Na Sang đạt 16/19 tiêu chí NTM, có 11 bản đạt chuẩn theo tiêu chí giai đoạn 2021 - 2025. Tuy nhiên, sau sáp nhập, hiện nay một số bản gặp nhiều khó khăn, nhất là tiêu chí thu nhập, hộ nghèo (tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của xã 28%, tỷ lệ hộ cận nghèo 12%). Theo ông Trần Hồng Quân, Chủ tịch UBND xã, mục tiêu đến năm 2030 xã đạt chuẩn NTM. Thu nhập bình quân đầu người đạt trên 50 triệu đồng/năm; giảm tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều xuống còn dưới 13%. Để đạt mục tiêu, xã xác định triển khai đồng bộ các giải pháp, trong đó tập trung phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho người dân là nhiệm vụ trọng tâm. Xã chú trọng huy động và lồng ghép nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia, ưu tiên đầu tư kết cấu hạ tầng thiết yếu tại các bản còn nhiều khó khăn. Công tác giảm nghèo được triển khai theo hướng hỗ trợ sinh kế, tạo việc làm, nâng cao năng lực sản xuất cho người dân, hạn chế tái nghèo.

Tại xã Sáng Nhè, hiện mới đạt được 12/19 tiêu chí NTM. Các tiêu chí “khó” như giảm nghèo, nhà ở dân cư, điện, môi trường... vẫn là những điểm nghẽn lớn, cần nhiều nguồn lực và thời gian để cải thiện. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của cả hệ thống chính trị từ xã đến cơ sở, cùng với sự chung tay, đồng thuận của người dân trong thay đổi nhận thức, tập quán sản xuất và nâng cao ý thức giữ gìn môi trường, từng bước hoàn thành các tiêu chí theo quy định.

Sang giai đoạn 2026 - 2030, việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, cùng với sự khác biệt về trình độ phát triển giữa các vùng miền đòi hỏi phải điều chỉnh quy định xét công nhận NTM theo hướng phù hợp, linh hoạt nhưng phải thực chất. Trên cơ sở Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh xác định đây là giai đoạn bản lề trong tiến trình chuyển đổi Chương trình xây dựng NTM từ “đạt chuẩn” sang “hiện đại, bền vững”, nâng cao chất lượng các tiêu chí và cải thiện toàn diện đời sống người dân nông thôn.

Bộ tiêu chí quốc gia về xã NTM giai đoạn 2026 - 2030 gồm 10 tiêu chí, 47 chỉ tiêu. Mỗi tiêu chí đều được chia theo 3 nhóm xã (nhóm 1, nhóm 2, nhóm 3). Đây là bước đột phá, chấm dứt cách tiếp cận “một bộ tiêu chí cho mọi xã”, tạo tính linh hoạt, sát thực tiễn, nâng cao khả năng hoàn thành. Xã nhóm 1 là xã liền kề đô thị hiện hữu và có định hướng phát triển thành đô thị hoặc xã có tỷ trọng ngành nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế dưới 10%, hoặc xã được định hướng là đô thị mới. Xã nhóm 2 là xã không thuộc nhóm 1 và nhóm 3. Xã nhóm 3 là xã khu vực II và xã khu vực III thuộc địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Mục tiêu của Đảng bộ tỉnh đến năm 2030, phấn đấu toàn tỉnh có 60% xã đạt chuẩn và cơ bản đạt chuẩn NTM. Đây là mục tiêu cao đối với tỉnh, nhưng cũng là động lực quan trọng để các cấp, các ngành và từng địa phương nỗ lực vươn lên, khai thác tốt tiềm năng, lợi thế sẵn có. Khi mục tiêu được xác định rõ ràng, lộ trình cụ thể và giải pháp đồng bộ, việc tổ chức thực hiện sẽ có trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, trước hết cần tập trung rà soát, đánh giá lại toàn bộ các tiêu chí NTM theo đơn vị hành chính mới, từ đó xây dựng lộ trình cụ thể cho từng xã. Việc phân loại xã theo mức độ đạt tiêu chí sẽ giúp xác định rõ nhóm xã có khả năng về đích sớm, nhóm xã cần hỗ trợ trọng điểm và nhóm xã còn nhiều khó khăn. Trên cơ sở đó, nguồn lực đầu tư sẽ được phân bổ hợp lý, tránh dàn trải, nâng cao hiệu quả sử dụng. Một trong những giải pháp then chốt là phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho người dân.

Việc hoàn thiện hệ thống hạ tầng nông thôn cũng là nhiệm vụ quan trọng. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, tỉnh cần ưu tiên đầu tư các công trình thiết yếu như giao thông, thủy lợi, nước sinh hoạt, trường học, cơ sở y tế. Đồng thời, cần tăng cường huy động các nguồn lực xã hội hóa, phát huy vai trò chủ thể của người dân trong xây dựng NTM.

Giai đoạn 2026 - 2030 mở ra cả cơ hội và thách thức đối với chương trình xây dựng NTM của tỉnh. Những kết quả đạt được trong giai đoạn trước là nền tảng quan trọng, nhưng những biến động sau sáp nhập cũng đặt ra yêu cầu phải đổi mới tư duy và cách làm. Với quyết tâm chính trị cao, sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống và sự đồng thuận của người dân, mục tiêu đến năm 2030 có trên 60% số xã đạt chuẩn NTM hoàn toàn có cơ sở để đạt được, góp phần xây dựng nông thôn Điện Biên ngày càng phát triển, văn minh và bền vững.