Giai đoạn 2021 - 2025, một trong những "điểm nghẽn" của chương trình xây dựng NTM là việc áp dụng thống nhất một bộ tiêu chí cho tất cả các xã. Trong khi đó, điều kiện phát triển giữa các địa phương có sự chênh lệch rất lớn. Nhiều xã vùng cao, biên giới có địa hình chia cắt, dân cư phân tán, tỷ lệ hộ nghèo cao, nguồn lực đầu tư hạn chế nên rất khó hoàn thành đồng thời các tiêu chí về thu nhập, giao thông, nước sạch hay môi trường.

Để tháo gỡ khó khăn, trên cơ sở Bộ tiêu chí quốc gia về NTM, ngày 15/7/2026, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 55/QĐ-UBND quy định Bộ tiêu chí xã đạt chuẩn NTM và xã đạt chuẩn NTM hiện đại giai đoạn 2026 - 2030. Bộ tiêu chí gồm 10 tiêu chí. Mỗi tiêu chí được chia theo 3 nhóm xã (nhóm 1, nhóm 2, nhóm 3). Đây là bước đột phá, chấm dứt cách tiếp cận “một bộ tiêu chí cho mọi xã”. Xã nhóm 1 là xã liền kề đô thị hiện hữu và có định hướng phát triển thành đô thị hoặc xã có tỷ trọng ngành nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế dưới 10%, hoặc xã được định hướng là đô thị mới. Xã nhóm 2 là xã không thuộc nhóm 1 và nhóm 3. Xã nhóm 3 là xã khu vực II và xã khu vực III thuộc địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Thay vì áp dụng một "mặt bằng" chung, mỗi nhóm xã được quy định mức tiêu chí phù hợp với thực tế, bảo đảm vừa giữ mục tiêu nâng cao chất lượng nông thôn, vừa tạo lộ trình thực hiện khả thi hơn. Cách tiếp cận mới giúp các địa phương vùng khó giảm áp lực hoàn thành những chỉ tiêu vượt quá năng lực, đồng thời tập trung nguồn lực vào các tiêu chí trọng tâm.

Đơn cử, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều đối với xã nhóm 1 không quá 2%; xã nhóm 2 không quá 5%; xã nhóm 3 không quá 13%. Tiêu chí về nước sạch cũng được xây dựng linh hoạt hơn khi xã nhóm 1 phải có ít nhất 80% hộ dân sử dụng nước sạch; xã nhóm 2 đạt từ 70%; còn xã nhóm 3 từ 40%. Đây được xem là sự điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế của Điện Biên.

Không chỉ tháo gỡ những "điểm nghẽn" của giai đoạn trước, Bộ tiêu chí mới còn mở ra định hướng phát triển nông thôn theo hướng hiện đại. Lần đầu tiên, nhóm tiêu chí về khoa học công nghệ và chuyển đổi số được quy định thành tiêu chí riêng với các yêu cầu cụ thể như số hóa hồ sơ, giải quyết công việc trên môi trường điện tử, cung cấp 100% dịch vụ công trực tuyến trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, xây dựng mô hình thôn thông minh. Mỗi xã phải có ít nhất một mô hình thôn thông minh, tạo nền tảng để người dân từng bước tiếp cận các dịch vụ số và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng.

Bên cạnh đó, tỉnh còn xây dựng bộ tiêu chí xã NTM hiện đại mang dấu ấn đặc thù địa phương. Bộ tiêu chí NTM hiện đại có 6 tiêu chí, với 16 chỉ tiêu. Theo đó, các xã phải bảo đảm 100% thôn, bản được phủ hạ tầng băng rộng cố định hoặc di động tốc độ cao; các điểm công cộng có sóng internet hoặc wifi miễn phí; trụ sở xã, trường học và trạm y tế được lắp đặt hệ thống năng lượng tái tạo. Bộ tiêu chí cũng khuyến khích phát triển nông nghiệp thông minh khi yêu cầu mỗi xã có ít nhất một mô hình ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong sản xuất...

Song song với chuyển đổi số, tiêu chí môi trường cũng được nâng lên theo hướng xanh và bền vững. Các xã phải bảo đảm tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được phân loại, thu gom, xử lý đạt từ 80% trở lên; chất thải chăn nuôi, phụ phẩm nông nghiệp được thu gom, tái chế đạt từ 90% trở lên; tối thiểu 50% nước thải sinh hoạt được thu gom, xử lý bằng các biện pháp phù hợp.

Thực tế tại các xã vùng cao, nguyên nhân chậm đạt chuẩn không phải do thiếu quyết tâm mà chủ yếu xuất phát từ điều kiện tự nhiên, hạ tầng và nguồn lực đầu tư. Việc phân nhóm xã cùng với điều chỉnh linh hoạt các chỉ tiêu sẽ giúp các địa phương xây dựng lộ trình phù hợp hơn, thay vì phải chạy theo một bộ tiêu chí như trước. Đơn cử, xã Mường Chà đặt mục tiêu đến năm 2030 cơ bản đạt chuẩn NTM; có 45% số bản đạt chuẩn bản NTM; thu nhập bình quân đạt khoảng 40 triệu đồng/người/năm; 100% người dân nông thôn được sử dụng nước sinh hoạt hợp vệ sinh.

Theo ông Nguyễn Hữu Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Chà, việc phân nhóm xã theo điều kiện phát triển giúp địa phương thuận lợi hơn trong xây dựng kế hoạch và bố trí nguồn lực. Nếu trước đây nhiều tiêu chí vượt quá khả năng thực hiện thì nay các chỉ tiêu được điều chỉnh phù hợp hơn với thực tế. Địa phương có điều kiện tập trung đầu tư các tiêu chí thiết yếu như giao thông, nước sạch, phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường, từng bước hoàn thành các tiêu chí theo hướng bền vững.

Tương tự, năm 2026 xã Thanh Nưa phấn đấu đạt chuẩn NTM. Qua rà soát, xã mới đạt 7/10 tiêu chí; còn 3 tiêu chí chưa đạt gồm: Hạ tầng kinh tế - xã hội; văn hóa, giáo dục, y tế; môi trường và cảnh quan nông thôn. Thực hiện Bộ tiêu chí mới, địa phương xây dựng lộ trình thực hiện đối với từng tiêu chí chưa đạt; đồng thời ưu tiên lồng ghép các nguồn lực để đầu tư hạ tầng thiết yếu. Cùng với đó là đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất, nâng cao thu nhập, cải thiện môi trường và phát huy vai trò chủ thể của người dân trong xây dựng NTM.

Sau sáp nhập chính quyền địa phương hai cấp, toàn tỉnh hiện chưa có xã đạt chuẩn NTM, chỉ có 3 xã đủ điều kiện công nhận lại. Năm 2026, Điện Biên đặt mục tiêu có 5 xã đạt chuẩn NTM gồm: Tuần Giáo, Mường Ảng, Mường Phăng, Thanh An và Thanh Nưa. Đến năm 2030, phấn đấu toàn tỉnh có 60% xã đạt chuẩn và cơ bản đạt chuẩn NTM. Đây là mục tiêu cao đối với tỉnh, nhưng cũng là động lực quan trọng để các cấp, các ngành và từng địa phương nỗ lực vươn lên, khai thác tốt tiềm năng, lợi thế sẵn có.

Với Bộ tiêu chí NTM giai đoạn 2026 - 2030 được xây dựng theo hướng phù hợp hơn với điều kiện thực tiễn từng nhóm xã, giúp các địa phương xác định đúng trọng tâm đầu tư, sử dụng hiệu quả nguồn lực và nâng cao tính bền vững của chương trình xây dựng NTM. Quan trọng hơn, cách tiếp cận theo hướng phân nhóm xã sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, tạo động lực để khu vực nông thôn Điện Biên phát triển bền vững.