Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, toàn tỉnh từ 115 xã giảm còn 42 xã. Sau sáp nhập, các địa phương phải rà soát, đánh giá lại toàn bộ tiêu chí nông thôn mới do địa bàn mở rộng, dân số tăng và chênh lệch điều kiện phát triển giữa các khu vực.
Tại xã Na Sang, sau sáp nhập xã đạt 16/19 tiêu chí nông thôn mới, có 11 bản đạt chuẩn theo tiêu chí giai đoạn 2021 - 2025. Tuy nhiên, một số bản như: Hô Chim, Huổi Phạ, Nậm Pó… vẫn gặp nhiều khó khăn, nhất là tiêu chí thu nhập khi tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của xã còn 28%, hộ cận nghèo 12%. Ông Trần Hồng Quân, Chủ tịch UBND xã Na Sang cho biết: Sau sáp nhập, xã có thêm nhiều bản vùng cao, xuất phát điểm thấp. Địa phương đang tập trung rà soát từng nhóm tiêu chí, ưu tiên hỗ trợ sinh kế, chuyển đổi sản xuất để từng bước nâng thu nhập cho người dân.
Không riêng Na Sang, nhiều xã vùng cao hiện nay đều gặp khó trong việc nâng thu nhập bình quân đầu người. Nếu như các tiêu chí về điện, trường học, cơ sở vật chất có thể từng bước đầu tư bằng nguồn lực Nhà nước thì tiêu chí thu nhập phụ thuộc trực tiếp vào hiệu quả sản xuất, khả năng liên kết thị trường và điều kiện sinh kế của người dân.
Ở nhiều địa phương, sản xuất nông nghiệp vẫn chủ yếu nhỏ lẻ, manh mún. Một bộ phận người dân còn duy trì tập quán canh tác cũ, chưa mạnh dạn chuyển đổi cây trồng, vật nuôi hoặc tham gia liên kết sản xuất. Trong khi đó, thị trường tiêu thụ nông sản thiếu ổn định, giá cả bấp bênh khiến việc nâng cao thu nhập chưa bền vững.
Theo rà soát giai đoạn 2026 - 2030, xã Nậm Nèn có 18/18 bản được xác định là bản đặc biệt khó khăn. Thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt 31 triệu đồng/năm, thấp hơn nhiều so với mức bình quân chung cả nước; tỷ lệ nghèo đa chiều lên tới 67,5%.
Ông Đặng Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Nậm Nèn chia sẻ: Khó khăn lớn nhất hiện nay là tạo sinh kế ổn định cho người dân. Địa phương có xuất phát điểm thấp, điều kiện sản xuất còn hạn chế, trong khi người dân chủ yếu sản xuất nhỏ lẻ nên hiệu quả kinh tế chưa cao. Để nâng tiêu chí thu nhập, xã đang tập trung vận động người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển chăn nuôi phù hợp điều kiện thực tế, đồng thời tranh thủ các nguồn lực hỗ trợ sản xuất, giảm nghèo để từng bước cải thiện đời sống người dân.
Thực tế cho thấy, nhiều địa phương hiện nay chuyển từ tư duy “đạt chuẩn” sang “giữ chuẩn” nông thôn mới. Trọng tâm không chỉ là hoàn thành tiêu chí, mà là tạo sinh kế ổn định, nâng thu nhập thực chất cho người dân thông qua phát triển sản xuất hàng hóa, liên kết tiêu thụ và khai thác lợi thế địa phương. Trong quá trình rà soát xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh xác định rõ những tiêu chí liên quan trực tiếp đến đời sống người dân như thu nhập, giảm nghèo, tổ chức sản xuất sẽ tiếp tục là trọng tâm ưu tiên. Cùng với đầu tư hạ tầng thiết yếu, nhiều địa phương đang tập trung phát triển các mô hình sản xuất hàng hóa, mở rộng sản phẩm OCOP, khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng nhằm tạo thêm việc làm và nguồn thu cho người dân khu vực nông thôn.
Ông Lê Xuân Cảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Sau sáp nhập, nhiều tiêu chí phải đánh giá lại, trong đó khó nhất vẫn là thu nhập và giảm nghèo bền vững. Tỉnh sẽ tiếp tục ưu tiên hỗ trợ phát triển sản xuất, xây dựng vùng hàng hóa tập trung, tạo sinh kế ổn định để người dân từng bước nâng cao đời sống.
Xây dựng nông thôn mới hiện nay đòi hỏi tạo được nền tảng sinh kế đủ vững để người dân nâng thu nhập, giảm nghèo bền vững. Việc tỉnh phát động trồng cà phê, mắc ca với mục tiêu năm 2026 đạt 12.000ha, thu hút khoảng 6.000 hộ dân tham gia, cùng với thử nghiệm mô hình phát triển kinh tế không gian tầm thấp đang mở ra hướng tiếp cận mới trong tổ chức sản xuất nông nghiệp. Đây cũng là bước cụ thể hóa Nghị quyết số 11-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng hàng hóa tập trung, xanh, thông minh, bền vững.
Từ rà soát quỹ đất, quy hoạch vùng trồng, hướng dẫn kỹ thuật đến liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, những cách làm này nếu được triển khai đồng bộ sẽ góp phần chuyển sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa, tạo thêm việc làm và nguồn thu ổn định cho người dân. Khi “nút thắt” thu nhập được tháo gỡ bằng những mô hình kinh tế phù hợp, có thị trường và có sự tham gia thực chất của người dân, nông thôn mới ở Điện Biên mới có nền tảng để giữ chuẩn, nâng chuẩn và đi vào chiều sâu.