Hệ thống y tế bị đẩy tới giới hạn

Trên khắp Trung Đông, xung đột vũ trang leo thang đang tàn phá cơ sở hạ tầng y tế, đẩy các bệnh viện vào tình trạng quá tải do số ca chấn thương tăng đột biến trong khi thuốc men, nhiên liệu và nhân lực đều thiếu hụt. Đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng nhân đạo, mà còn là tình trạng khẩn cấp về y tế công cộng đang diễn biến nhanh, với hệ lụy vượt ra ngoài phạm vi khu vực.

Thực tế này cho thấy hệ thống y tế có thể nhanh chóng bị đẩy tới giới hạn, kéo theo những tác động lan rộng. Vì vậy, việc bảo vệ năng lực chăm sóc sức khỏe trong xung đột cần được coi là yêu cầu thiết yếu đối với an ninh y tế toàn cầu, ổn định kinh tế và phát triển.

Theo báo cáo của các cơ quan chức năng, xung đột đã khiến hơn 1.800 người thiệt mạng và 23.000 người bị thương tại Iran, cùng hơn 1.000 người thiệt mạng và 3.000 người bị thương tại Lebanon. Riêng tại Lebanon, hơn 1 triệu người phải di dời, nhiều người trú ẩn trong các khu tập thể quá tải; còn tại Iran, khoảng 3,2 triệu người đang phải di dời tạm thời, kèm theo làn sóng di chuyển qua biên giới. Ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy, toàn khu vực đã có hơn 4,3 triệu người phải rời bỏ nơi ở, gây sức ép chưa từng có lên hệ thống y tế vốn đã mong manh.

Tiếp cận y tế ngày càng khó khăn

Việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe ngày càng trở nên khó khăn khi nhiều cơ sở y tế buộc phải đóng cửa hoặc thu hẹp hoạt động do bất ổn an ninh, trong khi các hạn chế di chuyển làm gián đoạn xe cứu thương, chuyển tuyến và cung ứng thuốc men. Với các bệnh nhân cấp tính và mạn tính, những chậm trễ này có thể phải trả giá bằng tính mạng.

Tác động của xung đột không chỉ thể hiện qua số người thương vong trực tiếp, mà còn ở làn sóng tử vong gián tiếp do gián đoạn các dịch vụ thiết yếu như chăm sóc bà mẹ, lọc máu hay tiêm chủng. Thực tế cho thấy, trong nhiều cuộc xung đột, số ca tử vong dạng này thường vượt quá số người chết vì bạo lực và tại Trung Đông, xu hướng đó đang hiện hữu. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận nhiều vụ tấn công vào cơ sở y tế, gây thương vong cho cả nhân viên y tế và bệnh nhân; riêng tại Lebanon, số ca tử vong liên quan đã tăng gần gấp đôi chỉ trong chưa đầy một tuần, từ 16 ca ngày 11/3 lên 31 ca ngày 18/3.

Theo Luật Nhân đạo Quốc tế, các cơ sở và nhân viên y tế phải được bảo vệ, song trên thực tế, những nguyên tắc này liên tục bị vi phạm. Hệ quả không chỉ là tổn thất trước mắt mà còn làm suy giảm khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của toàn cộng đồng, thể hiện rõ qua tình trạng thiếu vật tư phẫu thuật, gián đoạn chăm sóc đặc biệt và đứt gãy hệ thống chuyển tuyến.

Cuộc khủng hoảng cũng kéo theo những rủi ro nghiêm trọng về sức khỏe môi trường - lĩnh vực vẫn chưa được phản ánh đầy đủ. Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở dầu khí, nhà máy lọc dầu, kho chứa và hạ tầng ven biển đang phát tán bụi mịn, sulfur dioxide và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi vào khu vực đông dân cư. Dữ liệu vệ tinh cho thấy các đám mây ô nhiễm có thể lan xa hàng trăm kilômét, làm gia tăng nguy cơ bệnh hô hấp và tim mạch cấp tính.

Bên cạnh đó, hệ thống cấp nước cũng đứng trước rủi ro lớn. Nhiều quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc vào công nghệ khử muối để bảo đảm nguồn nước sinh hoạt, nên ô nhiễm ven biển do tràn dầu hoặc sự cố công nghiệp có thể làm gián đoạn các hệ thống này, đe dọa trực tiếp đến nguồn nước của hàng chục triệu người.

Hệ lụy vượt xa phạm vi khu vực

Hệ lụy từ sự gián đoạn hệ thống y tế ở Trung Đông không chỉ dừng lại trong khu vực mà đang lan rộng ra toàn cầu. Trung tâm hậu cần của WHO tại Dubai (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất - UAE), đầu mối cung ứng thuốc men, vắc xin và vật tư y tế khẩn cấp, đã ghi nhận tình trạng chậm trễ trong vận chuyển tới nhiều quốc gia. Cùng với đó, bất ổn trên các tuyến vận tải trọng yếu, đặc biệt là eo biển Hormuz, đang tác động dây chuyền tới thị trường năng lượng, kéo theo giá nhiên liệu và lương thực tăng cao, làm gia tăng nguy cơ mất an ninh lương thực và suy dinh dưỡng, nhất là tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình.

Những rủi ro tiềm ẩn cũng gia tăng khi xung đột diễn ra gần các cơ sở công nghiệp và hạt nhân. Dù chưa ghi nhận tác động phóng xạ, thực tế này cho thấy yêu cầu cấp thiết về công tác chuẩn bị và giảm thiểu rủi ro. Nếu tình hình tiếp tục leo thang, làn sóng di dời mới có thể xuất hiện, tạo thêm áp lực lên hệ thống y tế của các quốc gia lân cận và xa hơn, khiến một cuộc khủng hoảng khu vực có nguy cơ chuyển thành cú sốc y tế và kinh tế toàn cầu.

Trong khi nhu cầu gia tăng, nguồn lực tài chính cho các tình huống khẩn cấp y tế vẫn ở mức đáng báo động. WHO ước tính cần 689 triệu USD cho năm 2026 nhưng hiện mới chỉ đáp ứng khoảng 37%, dẫn tới hệ quả trực tiếp như thu hẹp hoạt động của các cơ sở y tế, suy giảm năng lực cấp cứu chấn thương và xuất hiện những khoảng trống trong giám sát dịch bệnh. Việc chậm trễ đầu tư không chỉ gây tổn thất trước mắt mà còn làm gia tăng gánh nặng nhân đạo và kinh tế về lâu dài.

Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết hệ thống y tế tại Lebanon, Iran, Iraq, Syria và Jordan đang chịu áp lực ngày càng lớn do thương vong và di cư gia tăng. WHO đã phát động lời kêu gọi khẩn cấp trị giá 30,3 triệu USD nhằm duy trì hoạt động ứng phó y tế tại 5 quốc gia từ tháng 3 đến tháng 8 năm nay.

Song song với đó, từ ngày 18/3, với sự hỗ trợ của Liên minh châu Âu (EU), Tổ chức Nhân đạo Dubai và các đối tác, WHO đã huy động hơn 60 tấn vật tư y tế cho Lebanon, trong đó gần 40 tấn được vận chuyển qua cầu hàng không nhân đạo của EU.

Trung tâm Hậu cần Toàn cầu của WHO tại Dubai cũng triển khai đoàn xe gồm 4 xe tải chở 22 tấn vật tư phẫu thuật và thuốc chuyên dụng, trị giá khoảng 360.000 USD, đủ phục vụ khoảng 50.000 bệnh nhân và 40.000 ca phẫu thuật, đến Lebanon ngày 1/4 sau 7 ngày vận chuyển. Cùng thời điểm, một đoàn xe khác gồm 3 xe tải chở 22,3 tấn vật tư cho Gaza cũng được triển khai, đáp ứng nhu cầu điều trị cho khoảng 110.000 bệnh nhân.

Những con số này không còn mang tính biểu tượng mà phản ánh rõ mức độ nghiêm trọng của gánh nặng y tế. Khi các tổ chức quốc tế phải tính toán hỗ trợ dựa trên hàng chục nghìn bệnh nhân và ca phẫu thuật, điều đó cho thấy tình trạng khẩn cấp đã ở mức cần ứng phó liên tục và quy mô lớn.

Bức tranh hiện lên không chỉ là một cuộc xung đột mang tính cấp bách, mà là quá trình suy kiệt tích lũy của các hệ thống duy trì sự sống như y tế, nước sạch, vệ sinh, giao thông và môi trường. Khi những trụ cột này đồng loạt suy yếu ở nhiều quốc gia, cuộc khủng hoảng trở nên khó kiểm soát và khó đảo ngược hơn.

Hậu quả vẫn đang tiếp diễn, nhưng thông điệp đã rõ ràng: Nếu không có hành động khẩn cấp để bảo vệ hệ thống y tế, duy trì các dịch vụ thiết yếu và thu hẹp khoảng trống tài chính, nguy cơ về một cuộc khủng hoảng y tế công cộng quy mô toàn cầu sẽ không còn là cảnh báo xa vời.