Chùa Vua - cái nôi của hội cờ xuân đất Bắc

PGS.TS Lưu Đức Hải, Phó Chủ tịch Liên đoàn Cờ tướng Việt Nam cho biết, Chùa Vua (phố Thịnh Yên, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội) - nơi thờ Thần Cờ Đế Thích - là một trong những cái nôi khởi nguồn và phát triển mạnh mẽ của cờ người. Lễ hội trình diễn và thi đấu cờ người tại đây từng vang danh khắp vùng Kinh kỳ, quy tụ nhiều kỳ thủ và các đội cờ tài hoa. Ngày nay, cờ người lan tỏa ra nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước, đặc biệt là tại những lễ hội đầu xuân.

Cờ người xuất phát từ cờ tướng - môn thể thao trí tuệ quen thuộc của người Việt. Thay vì những quân cờ gỗ hay ngà đặt trên bàn, 32 quân cờ trở thành 32 con người thật, di chuyển trên bàn cờ vẽ vuông vức giữa sân đình, sân chùa - không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Hai kỳ thủ ngồi trên chòi cao, điều khiển quân bằng khẩu lệnh “tấn”, “bình”, “thoái”, trong tiếng trống vang dồn dập.

Chính sự “nhân hóa” này tạo nên sức hấp dẫn độc đáo của cờ người. Mỗi quân cờ vừa là vị trí chiến thuật, vừa là vai diễn sống động, hòa cùng không gian lễ hội. Khán giả không chỉ theo dõi ván cờ mà còn thưởng thức một màn trình diễn tổng hòa giữa trí tuệ, nghệ thuật và văn hóa truyền thống.

Nếu miền Bắc mang đến cho cờ người vẻ đẹp của diễn xướng dân gian, thì ở miền Trung và miền Nam, trò chơi này lại khoác lên mình sắc thái võ thuật đậm nét. Khi tiếng trống lệnh vang lên, quân cờ không chỉ di chuyển theo lệnh kỳ thủ mà còn thi triển các thế võ cổ truyền: Con Mã xoay vòng rồi đánh ngang theo thế “Hầu tiểu kiêm kê”, con Xe áp dụng thế “Thừa châu bố địa” - tấn công phủ đầu từ trên xuống, quân Pháo tung đòn “Đục pháo xuân thiên” từ dưới đánh lên. Mỗi nước cờ ăn quân là một màn đối kháng sống động, như tái hiện chiến trường xưa.

Để đảm nhiệm vai trò quân cờ, các võ sinh được tuyển chọn kỹ lưỡng, thường là nam thanh, nữ tú trong làng hoặc môn sinh các võ đường. Họ không chỉ nắm vững luật cờ mà còn thành thục võ thuật, được rèn luyện công phu từ 3 đến 5 năm. Sự chuẩn bị nghiêm túc này giúp mỗi ván cờ người trở thành một “sân khấu võ thuật” đầy khí thế.

Sắc màu hội xuân và tinh thần thượng võ

Ở miền Bắc, cờ người thường xuất hiện trong các lễ hội lớn đầu xuân như Hội Lim, Lễ hội kỷ niệm Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa, Lễ hội Đền Trần, Lễ hội Đền Gióng... Ở mỗi nơi, trò chơi truyền thống này lại mang những sắc thái riêng, phản ánh bản sắc văn hóa địa phương, nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần trí tuệ và thượng võ. Song điểm chung của các ván cờ là càng về cuối, không khí càng căng thẳng. Những quân chủ chốt như Tướng, Xe, Pháo trở thành tâm điểm, thu hút sự chú ý của khán giả. Người xem bàn luận sôi nổi, dự đoán chiến thuật, tạo nên tương tác cộng đồng đầy hào hứng. Không ít ván cờ tái hiện những trận đánh oai hùng trong lịch sử dân tộc, khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ truyền thống.

PGS.TS Lưu Đức Hải, Phó Chủ tịch Liên đoàn Cờ tướng Việt Nam cho biết, một ván cờ người thường kéo dài khoảng hai giờ. Nếu sau thời gian đó vẫn “bất phân thắng bại”, ban tổ chức có thể hội ý để xử hòa hoặc bốc thăm phân định kết quả. Tuy nhiên, với tính chất biểu diễn và giao lưu văn hóa, điều quan trọng không phải thắng - thua, mà là tinh thần đoàn kết, học hỏi và niềm vui hội xuân. Kết thúc hội thi, các đội đều được trao giải, vừa động viên các kỳ thủ, vừa tôn vinh những nỗ lực của võ sinh.

Ngày xuân, giữa không gian lễ hội rực rỡ với cờ ngũ sắc và tiếng trống hội vang vọng, bàn cờ người như nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại. Người xem không chỉ tìm thấy niềm vui giải trí, mà còn cảm nhận được cả chiều sâu văn hóa dân tộc. Cờ người vì thế không chỉ là trò chơi ngày Tết, mà còn là biểu tượng sống động của bản sắc Việt - nơi trí tuệ hòa quyện với nghệ thuật, nơi truyền thống gặp gỡ hiện đại trong sắc xuân rộn ràng.

Trải qua nhiều biến động của thời gian, trò chơi dân gian cờ người vẫn giữ được sức sống bền bỉ. Trong dòng chảy hiện đại, khi nhiều trò chơi dân gian dần mai một, việc phục dựng và duy trì hội cờ người là góp phần bảo tồn di sản văn hóa; giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống văn hóa, tinh thần thượng võ, với giá trị của trí tuệ, kỷ luật và nghệ thuật dùng binh.

Giữ gìn và phát huy cờ người chính là giữ gìn một phần hồn cốt của lễ hội Việt Nam. Để mỗi dịp Tết đến, xuân về, khi tiếng trống lệnh vang lên giục giã giữa sân đình, cờ người tiếp tục khẳng định vị thế là môn thể thao dân tộc đặc sắc, góp phần làm nên vẻ đẹp độc đáo của ngày hội xuân trên khắp mọi miền đất nước.