Bài 1: Mạch nguồn văn hóa nơi cực Tây

Những người “giữ lửa” văn hóa

Trong lớp học chữ Nôm Dao tại bản Sín Chải, xã Nà Hỳ, những chữ viết truyền thống được người học chăm chú tìm hiểu qua từng buổi học. Nghệ nhân Ưu tú Lý Lìn Siểu kiên trì hướng dẫn cách đọc, viết và giải nghĩa, giúp người học hiểu thêm về lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của dân tộc Dao.

Gắn bó nhiều năm với chữ Nôm Dao, Nghệ nhân Ưu tú Lý Lìn Siểu dành thời gian sưu tầm, nghiên cứu, biên soạn các tài liệu cổ. Những trang sách ông gìn giữ chứa đựng nhiều tri thức dân gian, phong tục, tín ngưỡng của người Dao. Giờ đây, những tri thức ấy được đưa vào lớp học, để người học từng bước biết đọc, biết viết và hiểu hơn về những giá trị được lưu giữ trong chữ viết của dân tộc mình.

Tham gia lớp học, anh Chảo Lù Lang, bản Vàng Đán Dạo, có thêm cơ hội học chữ viết của dân tộc. Trước đây, ông chỉ biết nói tiếng Dao, chưa biết đọc, viết chữ Nôm Dao. Anh Lang cho biết: Trước đây, tôi chỉ biết nói tiếng Dao chứ chưa biết đọc, viết chữ Nôm Dao. Từ khi được tham gia lớp học, tôi hiểu thêm về cội nguồn, phong tục, tập quán và những giá trị văn hóa truyền thống của người Dao. Càng học, tôi càng thấy tự hào và có ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc mình.

Với Nghệ nhân Ưu tú Lý Lìn Siểu, sưu tầm và biên soạn tài liệu chỉ là một phần của việc giữ gìn chữ Nôm Dao. Điều ông hướng tới là có thêm người biết đọc, biết viết và hiểu được những giá trị chứa đựng trong từng trang sách.

“Bộ sách chữ Nôm Dao chứa đựng nhiều tri thức dân gian, tập quán, tín ngưỡng, văn hóa của dân tộc. Mong muốn lớn nhất của tôi là con cháu dân tộc Dao biết tiếng Dao, có nhiều người am hiểu chữ Nôm Dao để văn hóa dân tộc được tiếp tục gìn giữ qua các thế hệ”, Nghệ nhân Ưu tú Lý Lìn Siểu chia sẻ.

Không gian văn hóa được tiếp nối theo một cách khác ở bản A Pa Chải, xã Sín Thầu. Trong những buổi tập múa của người Hà Nhì, bà Su Lò De, 61 tuổi, kiên nhẫn làm mẫu từng động tác. Bà hướng dẫn cách đưa tay, bước chân, giữ nhịp và phối hợp động tác theo tiếng nhạc. Người tập quan sát rồi thực hành lại nhiều lần, từng bước làm quen với những động tác múa truyền thống.

Những câu hát, điệu múa và cách may trang phục truyền thống được bà Su Lò De học từ mẹ và những người lớn tuổi trong bản. Nay bà tiếp tục hướng dẫn cho con cháu và người dân, góp phần duy trì các câu lạc bộ dân ca Hà Nhì. Với bà, giữ văn hóa bắt đầu từ việc những giá trị ấy được thực hành trong cộng đồng và có người tiếp nhận.

Ở phường Mường Lay, Nghệ nhân Ưu tú Vàng Văn Thức, dân tộc Thái trắng, bản Na Nát, đã có hơn 30 năm gắn bó với Then và lễ Kin Pang Then. Ông dành nhiều thời gian truyền dạy các làn điệu Then cổ cho con cháu và những người yêu thích Then, trong đó có cả người Kinh. Ông cũng tham gia tổ chức các hoạt động liên quan đến lễ Kin Pang Then tại Mường Lay và những nơi có cộng đồng người Thái sinh sống.

Mỗi người một cách làm, nhưng đều chung một điểm là dành thời gian, tâm huyết để giữ lại những giá trị văn hóa đã được trao truyền. Có người lưu giữ chữ viết bằng những trang sách cổ, có người truyền lại câu hát, điệu múa, có người kiên trì dạy Then. Qua những con người ấy, di sản không nằm yên trong ký ức mà tiếp tục được thực hành, tiếp nhận và hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Ông Đào Duy Trình, Trưởng phòng Quản lý Văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Điện Biên cho biết: Các nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân dân gian giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc. Những năm qua, tỉnh Điện Biên luôn quan tâm ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm hỗ trợ, động viên và tạo điều kiện để các nghệ nhân phát huy tâm huyết, khả năng trong công tác truyền dạy, thực hành và bảo tồn di sản văn hóa.

Người trẻ tiếp sức cho văn hóa

Nếu các nghệ nhân là những người trực tiếp trao truyền thì thế hệ trẻ là lực lượng tiếp nhận và làm cho những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Ở Điện Biên, cách người trẻ tham gia cũng ngày càng đa dạng, gắn với chính không gian sống, sở thích và khả năng sáng tạo của mình.

Sinh sống bên cầu Pa Phông, chị Quàng Thị Hoa, người Dao ở xã Tủa Thàng, lựa chọn gìn giữ văn hóa ngay trong chính không gian sống của gia đình. Ngôi nhà mái đá đặc trưng giữa núi rừng, sông nước được chị giữ nguyên cách bài trí, cùng những vật dụng gắn với đời sống truyền thống. Trang phục, món ăn và phong tục của người Dao cũng được chị duy trì trong sinh hoạt hằng ngày.

Với chị Hoa, gìn giữ văn hóa bắt đầu từ những việc gần gũi. Khi chuẩn bị món ăn truyền thống, mặc trang phục dân tộc, giữ cách bài trí ngôi nhà hay thực hành những phong tục của cộng đồng, chị tạo điều kiện để con cháu được nhìn thấy, trải nghiệm và hiểu hơn về văn hóa của dân tộc mình. Những giá trị được trao truyền vì thế tiếp tục hiện diện trong đời sống gia đình.

Ở bản Na Phay, xã Mường Nhà, chị Lò Thị Kiên lựa chọn công nghệ số để kể những câu chuyện văn hóa Thái theo cách gần gũi với công chúng hiện nay. Trên Facebook, TikTok, YouTube, chị Kiên tự ghi hình, biên tập và chia sẻ những nội dung về phong tục, trang phục, nếp sống, ẩm thực và cảnh sắc quê hương. Các giá trị văn hóa được chuyển tải bằng hình ảnh, video và âm nhạc, phù hợp với cách tiếp nhận thông tin của người dùng mạng xã hội.

Các kênh của chị Kiên hiện thu hút hơn 1 triệu lượt theo dõi, nhiều video đạt hàng triệu lượt xem. Mỗi video mở ra một cách tiếp cận mới với văn hóa Thái, đưa những câu chuyện vốn gắn với đời sống cộng đồng đến gần hơn với công chúng, nhất là những người trẻ.

“Là người con dân tộc Thái, những nét văn hóa truyền thống đã gắn bó với tôi từ khi còn nhỏ. Càng trưởng thành, tôi càng thêm yêu và trân trọng những giá trị ấy, nên luôn mong muốn lưu giữ lại bằng những hình ảnh, video mình thực hiện. Tôi muốn những điều mình biết và được trải nghiệm từ văn hóa dân tộc có thể tiếp tục được kể lại theo một cách gần gũi, trẻ trung, để nhiều người, nhất là các bạn trẻ, thêm hiểu và yêu những giá trị truyền thống của dân tộc mình”, chị Kiên chia sẻ.

Mỗi người trẻ có một cách tiếp cận, nhưng điểm chung là chủ động tiếp nhận và đưa văn hóa vào đời sống. Những cách làm ấy đang mở thêm con đường để văn hóa được tiếp nối.

Đặt trong yêu cầu của Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc phát huy vai trò của thế hệ trẻ có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xây dựng con người và phát triển văn hóa. Nghị quyết nhấn mạnh giáo dục văn hóa, đạo đức cho thế hệ trẻ, đồng thời kết hợp giá trị truyền thống với giá trị hiện đại.

Với Điện Biên, sự tiếp nối ấy bắt đầu từ việc người trẻ hiểu, trân trọng những giá trị văn hóa của cộng đồng mình và trực tiếp tham gia gìn giữ, thực hành, giới thiệu. Khi những giá trị được trao truyền có người tiếp nhận và tiếp tục thực hành, văn hóa sẽ hiện diện tự nhiên trong đời sống của mỗi thế hệ. Đó cũng là cách để văn hóa các dân tộc ở Điện Biên tiếp tục được gìn giữ và phát triển.

Minh Thảo

Bài 3: Khơi nguồn sinh kế từ văn hóa