Trong dòng chảy của văn học đương đại, đề tài công nhân từng là mạch nguồn quan trọng, được khai thác nhiều, nhưng cũng có giai đoạn gần như vắng bóng. Vài năm trở lại đây, mảng đề tài này được quan tâm hơn, không còn bó hẹp trong khuôn mẫu cũ mà thể hiện góc nhìn đa chiều, gắn với nhịp vận động của xã hội hiện đại. Các cuộc thi, trại sáng tác chuyên đề cùng hoạt động thực tế… đang góp phần làm mới, tiếp sức cho mảng đề tài giàu tiềm năng.
Thời kỳ “vàng son” của văn học công nhân có thể nhận diện rõ từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền bắc với hình tượng người lao động trở thành trung tâm đời sống văn học. Bên cạnh các ấn phẩm chủ lực, báo chí khi đó cũng duy trì nhiều chuyên mục viết về công trường, nhà máy, khu công nghiệp và có cả những ấn phẩm chuyên biệt, tạo diễn đàn riêng cho lực lượng sáng tác gắn bó với người lao động. Bước vào thời kỳ đổi mới, đề tài tiếp tục được kế thừa, làm mới, hướng tới phản ánh công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước cùng những chuyển biến sâu sắc trong đời sống, tâm tư người lao động.
Gần đây, mạch nguồn ấy đang có dấu hiệu được khơi thông trở lại với sự xuất hiện của các cuộc thi, trại sáng tác chuyên đề. Tiêu biểu là Cuộc thi sáng tác văn học về đề tài công nhân, công đoàn do Báo Lao động phối hợp các cơ quan liên quan tổ chức giai đoạn 2021-2023, thu hút hàng trăm tác giả tham gia với gần 500 tác phẩm. Cuộc thi góp phần “đánh thức” mảng đề tài từng trầm lắng, đồng thời mở rộng lực lượng sáng tác, đưa hình tượng người công nhân trở lại gần hơn với đời sống đương đại, qua đó nối dài và làm mới truyền thống giàu ý nghĩa của văn học công nhân.
Điểm đáng chú ý là sự vào cuộc chủ động của các cơ quan, đơn vị trong việc khơi gợi cảm hứng sáng tác. Cuộc vận động “Viết về những ký ức, kỷ niệm sâu sắc về ngành Đường sắt Việt Nam” đang diễn ra hay các hoạt động sáng tác ảnh, văn học gắn với đời sống ngành đã mở ra không gian sáng tạo rộng lớn cho văn nghệ sĩ và công chúng. Không dừng ở việc tôn vinh truyền thống, các sáng tác hướng tới phản ánh sinh động đời sống sản xuất, tinh thần đổi mới, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh của ngành trong bối cảnh mới.
Tương tự, tại các địa bàn như tỉnh Quảng Ninh - miền đất hội tụ đặc trưng của văn hóa công nhân vùng mỏ - việc tổ chức các hoạt động thực tế trong khuôn khổ Ngày Thơ Việt Nam năm 2026 vừa qua đã đưa các nhà thơ, nhà văn đến gần hơn với đời sống lao động. Những chuyến đi thực tế các đơn vị, công ty sản xuất, xuống hầm lò, ra biển, đến trường học hay đơn vị sản xuất giúp người sáng tác hiểu sâu hơn về hiện thực, từ đó hình thành những tác phẩm có chiều sâu, tránh lối viết minh họa, khuôn sáo.
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, nhận định: Một trong những chuyển động quan trọng của đề tài công nhân hiện nay là thay đổi cách tiếp cận. Trước đây, hình tượng người lao động thường được khắc họa mang tính biểu tượng, lý tưởng hóa thì nay họ hiện lên với đầy đủ sắc thái đời thường: trăn trở trước áp lực mưu sinh, thích ứng công nghệ mới, khát vọng phát triển và cả những khoảng lặng riêng tư. Cách tiếp cận này giúp văn học công nhân tìm lại sự đồng cảm nơi bạn đọc. Cần ghi nhận, việc mở rộng thể loại, phương thức thể hiện góp phần làm mới đề tài. Cùng với văn học, các tác phẩm điện ảnh, âm nhạc, nhiếp ảnh, hội họa… đang tham gia phản ánh đời sống công nhân, tạo nên những điểm sáng cho bức tranh đa dạng.
Trong các cuộc vận động sáng tác gần đây là sự xuất hiện ngày càng rõ nét của chính lực lượng công nhân với tư cách người viết. Tại cuộc vận động “Viết về những ký ức, kỷ niệm sâu sắc về ngành Đường sắt Việt Nam” do Tổng công ty Đường sắt Việt Nam phát động, Ban tổ chức cho biết bên cạnh các văn nghệ sĩ chuyên nghiệp, đã có đông đảo cán bộ, công nhân viên, người lao động trực tiếp tham gia sáng tác, gửi tác phẩm dự thi. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy sự chuyển biến trong chủ thể sáng tạo, khi người lao động từ đối tượng được phản ánh mà đã trở thành người kể chuyện, cất lên tiếng nói về đời sống, ký ức và nghề nghiệp của mình. Những tác phẩm này thường giàu chi tiết thực tế, chân thành, mang đậm hơi thở của đời sống sản xuất.
Song, thực tiễn cũng cho thấy không ít hạn chế. Phần lớn tác giả chưa qua đào tạo chuyên sâu cho nên kỹ năng thể hiện, cấu trúc tác phẩm, ngôn ngữ và chiều sâu tư tưởng còn chưa đồng đều. Nhiều tác phẩm dừng ở mức ghi chép, kể lại sự việc, thiếu tính khái quát và sức nâng nghệ thuật cần thiết. Vì vậy, Ban tổ chức các cuộc thi, trại sáng tác đều nhấn mạnh yêu cầu cần có sự đồng hành chặt chẽ của đội ngũ biên tập, nhà văn, nhà chuyên môn trong việc hướng dẫn, góp ý, bồi dưỡng kỹ năng cho người viết. Sự quan tâm, đầu tư bài bản này vừa giúp nâng cao chất lượng tác phẩm và góp phần hình thành lực lượng sáng tác từ chính công nhân - nhân tố quan trọng để làm mới và phát triển bền vững đề tài công nhân trong văn học hiện nay.
Để đề tài phát triển bền vững, cần thêm những nỗ lực dài hơi. Đầu tiên là việc xây dựng môi trường sáng tác chuyên nghiệp, tăng cường đặt hàng tác phẩm có chất lượng, tạo điều kiện để các tác phẩm đến được với công chúng. Bên cạnh đó, người viết cần dấn thân sâu hơn vào đời sống, tránh cái nhìn hời hợt, để mỗi tác phẩm bên cạnh phản ánh hiện thực cần lý giải, khám phá được chiều sâu của người lao động trong bối cảnh mới. Sự trở lại của đề tài công nhân thể hiện nhu cầu tự thân của văn học trong việc bám rễ vào đời sống. Khi người lao động vẫn là lực lượng trung tâm của xã hội, thì văn học về họ vẫn luôn có đất sống.