Nghề làm giày thêu của người Xạ Phang tại bản Thèn Pả, xã Na Sang là nghề truyền thống được công nhận từ năm 2023; góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống, tạo việc làm trong thời gian nông nhàn cho 73 hộ dân trong bản. Trong ảnh: Người dân bản Thèn Pả tranh thủ thời gian nông nhàn làm các sản phẩm truyền thống của dân tộc.

Theo kết quả giám sát của HĐND tỉnh Điện Biên về việc triển khai chính sách pháp luật về bảo tồn làng nghề trong giai đoạn 2021 - 2025, hiện nay toàn tỉnh có khoảng 44 nghề và làng nghề hoạt động đa dạng trên nhiều lĩnh vực như dệt thổ cẩm, mây tre đan, nhạc cụ truyền thống, chế biến nông sản... Đến nay, địa bàn tỉnh có 14 nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống được công nhận chính thức, bao gồm 12 nghề truyền thống, 1 làng nghề và 1 làng nghề truyền thống. Việc công nhận này đã mở đường cho chính sách hỗ trợ kinh phí trực tiếp theo quy định của tỉnh với mức hỗ trợ từ 2 đến 7 lần mức lương cơ sở. Cùng sự vào cuộc của cấp ủy và chính quyền các cấp đã giúp phục hồi một số nghề có nguy cơ mai một, đồng thời ghi nhận và phát huy vai trò của các nghệ nhân, thợ giỏi trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc.

Thực tế cho thấy, một số mô hình bước đầu gặt hái thành công nhờ sự nhạy bén trong việc gắn kết sản xuất với chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và du lịch cộng đồng. Điển hình là Làng nghề bánh Khẩu xén, bánh Chí chọp (phường Mường Lay), đã và đang khẳng định chỗ đứng trên thị trường. Được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao vào năm 2024, làng nghề thu hút 71 hộ với 166 lao động, mang lại thu nhập ổn định từ 5,5 đến 6 triệu đồng/tháng. Hay như Làng nghề truyền thống Dệt thổ cẩm bản Pa Xa Lào (xã Thanh Yên) đạt chứng nhận OCOP 3 sao năm 2023, tạo thêm thu nhập khoảng 2 triệu đồng/người/tháng. Nghề làm giày thêu của người Hoa tại bản Thèn Pả (xã Na Sang) thu hút 73 hộ với 120 người tham gia. Sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn bán cho khách du lịch và quảng bá rộng rãi trên mạng xã hội.

Để nghề truyền thống đạt được kết quả trên, tỉnh đã triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ thiết thực. Trong giai đoạn 2021 - 2025, tổng kinh phí thực hiện hoạt động bảo tồn và phát triển nghề truyền thống đạt hơn 1,1 tỷ đồng, tập trung vào việc công nhận nghề, xây dựng đề án gắn với du lịch và triển khai các mô hình nông nghiệp xanh. Bên cạnh đó, công tác quảng bá được đẩy mạnh thông qua các sự kiện quy mô lớn như Lễ hội Hoa Ban, Tuần Văn hóa - Du lịch Điện Biên tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và thậm chí vươn ra quốc tế tại các hội thi kỹ năng nghề ở Vân Nam, Trung Quốc. Những nỗ lực này đã góp phần tạo thêm việc làm cho gần 500 lao động toàn tỉnh, khẳng định hướng đi đúng trong việc kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển sinh kế.

Dù đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, nhưng thực tế triển khai tại các địa phương vẫn đối mặt với không ít khó khăn mang tính đặc thù của vùng cao, vùng sâu. Một trong những khó khăn lớn nhất là quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún và chủ yếu hoạt động theo hình thức hộ gia đình. Việc ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất còn hạn chế, trang thiết bị lạc hậu dẫn đến năng suất và chất lượng sản phẩm chưa đồng đều.

Chia sẻ về thực trạng tại địa phương, ông Nguyễn Võ Nam, Phó Chủ tịch UBND xã Na Sang cho biết: Na Sang là xã vùng cao, điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, tỷ lệ nghèo đa chiều chiếm đến 38,7%. Hoạt động sản xuất ngành nghề nông thôn chủ yếu mang tính quy mô hộ gia đình, nhỏ lẻ, chưa hình thành mô hình sản xuất tập trung. Do sản xuất thủ công, thời gian hoàn thiện sản phẩm dài nên giá thành sản phẩm cao, chưa thực sự phù hợp với thị trường tiêu dùng thông thường.

Ông Trần Thanh Mai, Phó Chủ tịch UBND phường Mường Lay cũng chỉ ra những hạn chế về nguồn lực và con người: Năng lực quản lý, tổ chức sản xuất và liên kết thị trường của các hộ làm nghề còn yếu, chưa hình thành các chuỗi giá trị bền vững; phương thức sản xuất mang tính thủ công truyền thống, mức độ cơ giới hóa và ứng dụng khoa học, công nghệ hạn chế. Đặc biệt, hoạt động sản xuất mang tính thời vụ, thường chỉ kéo dài khoảng 5 tháng trong năm nên thu nhập chưa ổn định, dẫn đến thực trạng lao động trẻ không mặn mà tiếp nối nghề truyền thống.

Vấn đề kinh phí hỗ trợ cũng là một trở ngại lớn với bảo tồn, phát triển nghề truyền thống. Qua giám sát của HĐND tỉnh, mặc dù tỉnh đã ban hành các chính sách hỗ trợ nhưng nguồn vốn Trung ương chưa được bố trí kịp thời theo Nghị định 52/2018/NĐ-CP, trong khi ngân sách địa phương rất hạn hẹp. Điều này khiến phần lớn các nghề truyền thống sau khi được công nhận vẫn chưa được thụ hưởng đầy đủ chính sách hỗ trợ về hạ tầng và đổi mới công nghệ.

Để khắc phục hạn chế trong hỗ trợ nghề, làng nghề truyền thống, tỉnh Điện Biên tập trung triển khai các giải pháp đồng bộ, gắn bảo tồn với phát triển sinh kế bền vững. Các địa phương được chỉ đạo rà soát, đánh giá thực trạng để xây dựng chương trình phát triển phù hợp, trong đó tập trung vào việc hỗ trợ ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu sản phẩm. Đồng thời, chú trọng lồng ghép nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững để hỗ trợ hạ tầng, đào tạo nghề và xúc tiến thương mại.

Việc bảo tồn các giá trị văn hóa không chỉ là giữ gìn quá khứ, mà phải biến di sản thành tài sản để nâng cao đời sống cho người dân. Các sản phẩm làng nghề không chỉ là hàng hóa mà phải trở thành quà lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hóa để thu hút du khách mua sắm. Song song với đó, tỉnh cần rà soát và sửa đổi các quy định không còn phù hợp, đặc biệt là hạ tiêu chí công nhận nghề truyền thống để phù hợp với đặc thù miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc tôn vinh nghệ nhân cũng cần được chú trọng hơn bằng các quy chế xét tặng danh hiệu cấp tỉnh và chính sách đãi ngộ xứng đáng để khuyến khích họ truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ.

Các sở ngành chức năng cần có hướng dẫn cụ thể hỗ trợ địa phương lập hồ sơ, thẩm định và đề xuất cơ chế chính sách đặc thù. Với sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, các nghề, làng nghề truyền thống của Điện Biên kỳ vọng có bước chuyển mình mạnh mẽ, trở thành điểm sáng trong phát triển du lịch và kinh tế nông thôn bền vững.