Từ giá trị văn hóa bền vững

Ở bản Thèn Pả, xã Na Sang, nghề làm giày thêu thủ công của người Xạ Phang có từ rất lâu đời, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ngoài làm vật dụng trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, đôi giày đã trở thành sản phẩm mang giá trị văn hóa độc đáo trong đời sống cộng đồng. Để hoàn thiện một đôi giày thêu, phải trải qua nhiều công đoạn, từ chọn vải, cắt may, tạo khuôn đến thêu hoa văn. Tùy vào độ phức tạp, một đôi giày có họa tiết đơn giản cần khoảng 10 ngày để hoàn thiện, với sản phẩm cầu kỳ có thể mất tới cả tháng. Chính vì vậy, giá trị của những đôi giày không chỉ nằm ở công năng sử dụng mà còn ở giá trị văn hóa và nghệ thuật được gửi gắm trong đó.

Năm 2023 nghề làm giày thêu của người Xạ Phang chính thức công nhận là nghề truyền thống, mở ra cơ hội quan trọng để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa đặc sắc nghề truyền thống.

Do sản xuất thủ công đòi hỏi nhiều thời gian, công sức, nên hầu hết phụ nữ ở Thèn Pả chỉ tranh thủ làm giày vào lúc nông nhàn. Mỗi họa tiết, mỗi đường kim mũi chỉ đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và cả sự sáng tạo.

Điều đáng quý là giữa nhịp sống hiện đại, những đôi giày thêu của người Xạ Phang vẫn có chỗ đứng riêng nhờ sự độc đáo và gần gũi với đời sống. Người dân vẫn sử dụng sản phẩm này trong sinh hoạt hàng ngày, dịp lễ, tết, hay cưới hỏi, đó như một phần quen thuộc của văn hóa truyền thống. Sản phẩm vì thế không dừng lại phục vụ nhu cầu vật chất mà mang ý nghĩa tinh thần.

Không riêng Thèn Pả, nhiều nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh Điện Biên đang được quan tâm gìn giữ và phát huy giá trị, hướng tới trở thành sinh kế bền vững cho người dân. Tiêu biểu như: nghề rèn dao, nông cụ của người Mông ở thôn Dê Dàng, xã Sính Phình; nghề thêu trang phục truyền thống ở bản Púng Kha, xã Nà Bủng; hay nghề đan mây tre ở bản Nà Tấu 1, xã Nà Tấu… vẫn được duy trì, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và tạo thêm thu nhập ổn định cho người dân địa phương.

Toàn tỉnh hiện có 14 nghề, làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận. Trong đó, nhiều mô hình đã từng bước khẳng định vị thế thông qua chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), với các sản phẩm đạt chuẩn 3 sao như: nghề dệt thổ cẩm bản Na Sang II, xã Núa Ngam; làng nghề bánh khẩu xén, bánh chí chọp ở bản Bắc II, phường Mường Lay; làng nghề dệt thổ cẩm bản Pa Xa Lào, xã Thanh Yên. Việc gắn phát triển làng nghề với chương trình OCOP đang mở ra hướng đi mới, giúp sản phẩm truyền thống từng bước tiếp cận thị trường theo hướng hàng hóa, tăng giá trị và sức cạnh tranh.

…đến hướng đi mới trong thị trường

Những năm qua, tỉnh Điện Biên đã triển khai nhiều hoạt động xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm làng nghề tại các hội chợ, sự kiện trong và ngoài tỉnh. Chương trình OCOP được đẩy mạnh, góp phần đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng theo hướng hàng hóa. Nhiều nghề truyền thống của đồng bào địa phương được quan tâm nghiên cứu, gìn giữ và công nhận. Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, làng nghề truyền thống còn không ít khó khăn.

Phần lớn cơ sở sản xuất có quy mô nhỏ lẻ, thiếu vốn đầu tư, chưa mạnh dạn đổi mới công nghệ. Thị trường tiêu thụ hạn hẹp, chủ yếu trong tỉnh và trong nước; sức cạnh tranh của sản phẩm chưa cao. Việc liên kết giữa làng nghề với hoạt động du lịch chưa chặt chẽ, chưa tạo được sức hút đối với du khách.

Bên cạnh đó, giá thành sản phẩm thủ công truyền thống đã được công nhận khá cao, nên khó khăn trong việc tiếp cận thị trường. Để cho ra một sản phẩm hoàn thiện, thì khâu chế tác thủ công phải trải qua rất nhiều công đoạn, mất nhiều thời gian, công sức. Do giá thành cao, sản phẩm thủ công truyền thống tương đối “kén khách” .

Anh Sần Seo Máng, Trưởng bản Thèn Pả cho biết: Mỗi đôi giày thêu thường có giá dao động từ 800 nghìn đến 3 triệu đồng, tùy theo kiểu dáng, độ tinh xảo và thời gian hoàn thiện. Vì vậy, người dân bản Thèn Pả làm giày ra cơ bản để sử dụng, bán ra thị trường thì rất ít vì giá khá cao. Ngoại trừ một số ít  khách du lịch, phượt vào bản mua về làm kỷ niệm. Anh Máng chia sẻ ý tưởng tập trung một số bạn trẻ trong bản Thèn Pả giới thiệu sản phẩm giày thêu của dân tộc mình lên mạng xã hội như facebook, zalo… để nhiều người biết tới.

Để bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, nhiều làng nghề đã chủ động tìm hướng đi thích nghi với thị trường. Các làng nghề tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương để sản xuất, giảm chi phí, nâng cao tính cạnh tranh. Việc cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm từng bước được chú trọng, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.

Việc phát triển làng nghề gắn với tiềm năng, lợi thế của địa phương đang mở ra hướng đi mới cho nhiều mô hình sản xuất truyền thống. Tại bản Pa Xa Lào, xã Thanh Yên, nghề dệt thổ cẩm ngoài vai trò sản xuất đã trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm. Du khách đến đây có thể trực tiếp tham quan quy trình dệt vải, tìm hiểu ý nghĩa họa tiết, hoa văn trên tấm vải thổ cẩm truyền thống, đồng thời kết hợp khám phá hang động Pa Thơm, trải nghiệm không gian văn hóa đặc sắc của địa phương.

Chị Lò Thị Vân, Giám đốc Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Pa Thơm, xã Thanh Yên cho biết: Hợp tác xã hiện có 9 thành viên đóng vai trò nòng cốt trong việc phát triển nghề. Thành viên hợp tác xã vừa gìn giữ hoa văn truyền thống, vừa nghiên cứu, cải tiến chất liệu, mẫu mã để phù hợp với thị hiếu tiêu dùng, yêu cầu thị trường. Biết nắm bắt nhu cầu thị trường, nên sản phẩm thổ cẩm của Hợp tác xã như: túi xách, ví, khăn, áo, váy… có giá từ 200 nghìn đến 2 triệu đồng, tạo thêm thu nhập ổn định cho người dân. Nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ, Hợp tác xã tích cực mở rộng kênh phân phối thông qua việc tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại, trưng bày, giới thiệu sản phẩm tại các sự kiện văn hóa, hội chợ trong và ngoài tỉnh.

Bản Pa Xa Lào được lựa chọn thực hiện “Xây dựng mô hình thí điểm nông nghiệp xanh gắn với phát triển du lịch mang đậm bản sắc văn hóa trên địa bàn tỉnh”. Chương trình kết hợp hỗ trợ làng nghề dệt phát triển, gắn với ứng dụng khoa học công nghệ trong chỉnh trang, hoàn thiện cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ du lịch, hỗ trợ phát triển điểm sản xuất nông nghiệp xanh phục vụ du lịch gắn kết hoạt động sản xuất với trải nghiệm nghề truyền thống. Đây là điều kiện thuận lợi để nghề dệt ở Pa Xa Lào được hỗ trợ phát triển theo hướng bền vững

Để các làng nghề truyền thống vừa giữ được bản sắc vừa thích ứng với thời đại, cần có những giải pháp đồng bộ. Trước hết, bản thân người làm nghề phải chủ động nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới mẫu mã, đáp ứng nhu cầu thị trường. Song song với đó là tăng cường xây dựng thương hiệu, đẩy mạnh quảng bá, mở rộng kênh tiêu thụ.

Đối với những địa phương có tiềm năng, cần nghiên cứu xây dựng chuỗi liên kết, gắn bảo tồn nghề với phát triển sản phẩm du lịch và xây dựng nông thôn mới. Việc quy hoạch, đào tạo, truyền nghề cần được thực hiện bài bản, lâu dài. Vai trò của các nghệ nhân cần được tôn vinh và phát huy, bởi họ chính là “kho tri thức sống” của mỗi làng nghề. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền vận động người dân tham gia gìn giữ và phát huy giá trị nghề truyền thống gắn với phát triển sinh kế là đặc biệt quan trọng. Bởi chỉ khi mỗi người dân nhận thức rõ giá trị kinh tế và văn hóa nghề truyền thống của đồng bào dân tộc thì họ sẽ chủ động và tích cực hơn trong việc bảo tồn và phát triển những nét văn hóa độc đáo đó.

Giữ nghề trong thời hiện đại không chỉ là câu chuyện bảo tồn văn hóa, mà còn là bài toán phát triển kinh tế. Khi giá trị truyền thống được đặt trong một không gian phát triển mới, được hỗ trợ bởi cơ chế, chính sách phù hợp và sự chủ động của người dân, làng nghề truyền thống hoàn toàn có thể trở thành động lực quan trọng trong phát triển kinh tế ở mỗi cộng đồng dân tộc, mỗi địa phương.