Nằm ở vị trí hợp lưu giữa sông Nậm Na, suối Nậm Lay và dòng Đà giang, phường Mường Lay mang dáng vóc của một không gian văn hóa đặc thù, nơi hội tụ, bồi đắp và lưu giữ đậm nét bản sắc của cộng đồng người Thái, ngành Thái trắng. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, phường Mường Lay được hình thành trên cơ sở sáp nhập phường Sông Đà, phường Na Lay, xã Lay Nưa của TX. Mường Lay trước đây và xã Sá Tổng thuộc huyện Mường Chà cũ. Sự hợp nhất này không làm nhạt phai giá trị truyền thống, trái lại đã tạo điều kiện để địa phương định hình rõ hơn vai trò là “thủ phủ” văn hóa của người Thái trắng ở khu vực Tây Bắc.

Thời gian qua, Đảng ủy, HĐND, UBND phường Mường Lay đã ban hành nhiều nghị quyết, kế hoạch, đề án liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc trên địa bàn, gắn chặt với mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội và xây dựng đời sống văn hóa cơ sở. Trọng tâm được địa phương xác định là phục dựng và tổ chức các lễ hội truyền thống đặc sắc; bảo tồn những phong tục, tập quán tốt đẹp; duy trì và phát huy hệ thống trò chơi dân gian, dân ca, dân vũ trong cộng đồng và trường học. Thông qua đó, ý thức gìn giữ di sản được khơi dậy từ chính chủ thể văn hóa, nhất là thế hệ trẻ, nhằm bảo đảm tính kế thừa liên tục của bản sắc Thái trắng trong bối cảnh hiện đại hóa và giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ.

Ông Lù Văn Ánh, Phó Chủ tịch UBND phường Mường Lay cho biết: Hiện nay, nhiều di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc trên địa bàn Mường Lay, đặc biệt là người Thái, ngành Thái trắng, vẫn được thực hành thường xuyên trong đời sống thường nhật. Tiếng Thái được sử dụng phổ biến trong sinh hoạt gia đình và cộng đồng; các điệu múa dân gian, trò chơi truyền thống xuất hiện trong lễ hội, sinh hoạt văn hóa; nghi lễ cưới, tang, lễ mừng nhà mới vẫn tuân thủ những chuẩn mực truyền thống; ẩm thực, trang phục, trang sức dân tộc tiếp tục được gìn giữ và sử dụng trong những dịp trọng đại.

Cùng với đó, công tác bảo tồn văn hóa Thái trắng tại phường Mường Lay được triển khai theo hướng toàn diện, kết hợp giữa gìn giữ di sản, phát huy giá trị nghệ thuật và gắn với phát triển du lịch văn hóa. Trong lĩnh vực di sản phi vật thể, địa phương đang sở hữu và thực hành nhiều giá trị đã được ghi danh ở tầm quốc gia và quốc tế. Đối với riêng ngành Thái trắng, Lễ Then Kin Pang là một nghi lễ tín ngưỡng tiêu biểu, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và tri thức dân gian của cộng đồng. Nghề làm bánh Khẩu Xén, bánh Chí Chọp thể hiện sự tinh tế trong ẩm thực truyền thống, gắn với sinh hoạt lễ tết và đời sống thường ngày. Bên cạnh đó, Nghệ thuật Xòe Thái và Thực hành Then là những di sản chung của cộng đồng Thái, góp phần khẳng định vị thế văn hóa của Mường Lay trong không gian văn hóa Thái vùng Tây Bắc.

Trong những năm gần đây, Mường Lay chú trọng tổ chức các sự kiện văn hóa quy mô lớn, tạo điểm nhấn cho đời sống tinh thần của nhân dân và quảng bá hình ảnh địa phương. Tiêu biểu là Lễ hội Đua thuyền đuôi én phường Mường Lay lần thứ XI, gắn với các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch năm 2026, được tổ chức với chủ đề “Trở lại dòng Đà giang”.

Lễ hội được thiết kế với chuỗi hoạt động đa dạng, có sự kết nối hài hòa giữa thể thao truyền thống, thể thao hiện đại và các hoạt động trải nghiệm du lịch. Song song với các nội dung thi đấu, công tác tổ chức không gian văn hóa được đặc biệt chú trọng, nổi bật là Không gian văn hóa dân tộc Thái tại khu vực bến thuyền Cơ Khí. Tại đây, các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể được giới thiệu một cách sinh động, tạo điều kiện để người dân và du khách tiếp cận, trải nghiệm và hiểu sâu hơn về bản sắc Thái trắng.

Điểm nhấn trong mùa lễ hội năm nay chính là hoạt động “Vũ điệu đoàn kết bên dòng Đà giang” với sự tham gia của khoảng 10.000 người. Đây không đơn thuần là một màn trình diễn tập thể, mà là sự tôn vinh các vũ điệu cộng đồng, thể hiện tinh thần cố kết xã hội và khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại. Bà Lò Thị Lả, bản Quan Chiên, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa Thái Mường Lay là một trong những người trực tiếp tham gia vào vòng xòe. Từ nhiều năm nay, bà đã kiên trì sưu tầm điệu múa cổ từ các bậc cao niên trong bản, trong đó có những cụ tuổi đời trên 90, thậm chí hơn 100 tuổi.

Bà Lò Thị Lả cho biết: “Tôi say mê điệu múa Thái từ khi còn rất nhỏ nên đã từng bước tích lũy tri thức và kỹ năng. Múa Thái Mường Lay có những đặc trưng riêng biệt về nhịp điệu, động tác tay, chân, sự phối hợp giữa hình thể và trang phục, tạo nên một phong cách uyển chuyển, tinh tế, khác biệt so với nhiều vùng Thái khác. Hiện nay, tôi đang trực tiếp tham gia truyền dạy múa Thái cho thế hệ trẻ, từ bậc mầm non đến các trường học trên địa bàn. Hoạt động này sẽ giúp đưa di sản trở lại với đời sống, bảo đảm sự tiếp nối giữa các thế hệ”.

Một điểm nhấn đặc biệt khác trong không gian văn hóa Mường Lay là hệ thống nhà sàn truyền thống của người Thái trắng, nổi bật với những mái đá đen xếp lớp. Năm 2025, địa phương được xác nhận Kỷ lục Việt Nam là “Địa bàn có mật độ nhà sàn truyền thống của dân tộc Thái, ngành Thái trắng nhiều nhất Việt Nam”. Theo thống kê, phường Mường Lay hiện có 1.192 hộ có nhà sàn truyền thống trong tổng số 3.198 hộ dân của địa phương, với mật độ nhà sàn đạt khoảng 10,58 nhà/km2, cao vượt trội so với các địa phương có tương đồng về dân tộc Thái ngành Thái trắng đang sinh sống.

Trao đổi về ý nghĩa của những mái nhà đặc biệt ấy, chị Lò Chúc Chi, bản Bắc 1, phường Mường Lay cho biết: “Đối với người Thái trắng Mường Lay, mái đá đen không đơn thuần là vật liệu xây dựng mà hàm chứa giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đá đen được lựa chọn bởi độ bền cao, khả năng chống nóng, chống ẩm tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu và môi trường sông nước vùng Đà giang. Mỗi mái nhà là kết quả của quá trình lao động công phu, khi hàng nghìn viên đá được xếp thủ công, đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ. Giữ được nhà sàn mái đá đen đồng nghĩa với việc giữ được cốt lõi văn hóa của cộng đồng, bởi mỗi nếp nhà là một phần ký ức sống của bản làng ven sông”.

Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái trắng tại Mường Lay là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, đồng thuận và sáng tạo. Với định hướng đúng đắn của cấp ủy, chính quyền cùng sự tham gia chủ động của cộng đồng, Mường Lay đang từng bước khẳng định vị thế là điểm sáng trong công tác bảo tồn văn hóa dân tộc gắn với phát triển bền vững, để những giá trị truyền thống tiếp tục tỏa sáng bên dòng Đà giang.