Gìn giữ văn hóa từ mỗi nếp nhà

Tại 28 bản trên địa bàn xã Xa Dung, thành viên các đội văn nghệ quần chúng thường xuyên tập luyện, biểu diễn những làn điệu dân ca, dân vũ truyền thống. Trong mỗi gia đình, nhiều phong tục và nghề thủ công của đồng bào vẫn được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ. Đặc biệt, những nghề truyền thống của người Mông như thêu thổ cẩm, vẽ hoa văn bằng sáp ong, rèn dao, chế tác khèn Mông... đang có những người gắn bó, kiên trì thực hành.

Với bà Thào Thị Chính, bản Phì Nhừ, thêu thùa, may vá trang phục truyền thống đã trở thành công việc quen thuộc từ thuở nhỏ. Bà được mẹ dạy cách dệt vải, thêu hoa văn, may váy áo cho các thành viên trong gia đình. Bà Chính chia sẻ: “Ngày trước, bà, mẹ vừa làm nương vừa dạy con cháu thêu thùa, may vá. Tôi học từ bà, từ mẹ rồi dạy cho con cháu. Đến nay, tôi vẫn giữ thói quen tự thêu, may trang phục, bởi đó không chỉ là cái mặc mà còn là nét đẹp, bản sắc của dân tộc mình”.

Tình yêu với thổ cẩm truyền thống đang được tiếp nối ở thế hệ trẻ. Ở tuổi 30, chị Mùa Thị Xi, bản Phì Nhừ vẫn dành thời gian cho từng đường kim, mũi chỉ, từng hoa văn trên vải. Hằng ngày, chị Xi tự tay thêu, vẽ, may trang phục truyền thống cho bản thân và thành viên trong gia đình. Mong muốn của chị là tập hợp những phụ nữ cùng sở thích, thành lập nhóm gìn giữ và phát triển nghề thêu thổ cẩm, đưa sản phẩm truyền thống đến với nhiều người hơn.

Chị Mùa Thị Xi chia sẻ: “Tôi yêu những bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình, càng làm càng thấy mỗi hoa văn đều có nét đẹp riêng. Tôi muốn giữ nghề thêu, vẽ sáp ong để con cháu sau này biết cách làm và mặc trang phục truyền thống. Nếu tập hợp được chị em cùng làm, vừa gìn giữ nghề, vừa tạo ra sản phẩm để giới thiệu đến nhiều người thì càng ý nghĩa. Tôi mong thổ cẩm không chỉ được làm để sử dụng trong gia đình, mà có thể trở thành sản phẩm mang lại thu nhập”.

Từ ý tưởng của Xi, UBND xã Xa Dung hỗ trợ hoàn thiện thủ tục, xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận tiêu chuẩn OCOP đối với sản phẩm thổ cẩm thêu tay váy Mông. Đây kỳ vọng là bước khởi đầu để nghề truyền thống có thêm cơ hội phát triển, mở rộng đầu ra, tạo động lực để người dân tiếp tục gắn bó với nghề.

Trao truyền để di sản tiếp nối

Nếu nghề thêu thổ cẩm vẫn hiện diện trong đời sống thì một số nghề truyền thống khác tại Xa Dung đang đứng trước nguy cơ mai một do số người am hiểu, thành thạo ngày càng ít, phần lớn đã cao tuổi, trong đó có nghề chế tác khèn Mông. Hiện trên địa bàn xã chỉ còn nghệ nhân Lầu Tùng Cở, bản Thẩm Mỹ, thành thạo kỹ thuật chế tác loại nhạc cụ truyền thống này.

Gắn bó với tiếng khèn từ khi còn trẻ, ông Cở vừa là người trình diễn, vừa tự tay chế tác từng bộ phận để làm nên một chiếc khèn hoàn chỉnh. Với ông, tiếng khèn gắn với sinh hoạt văn hóa, lễ hội và đời sống tinh thần của đồng bào Mông. Bởi vậy, ông luôn trăn trở tìm người kế nghiệp. 

Ông Lầu Tùng Cở chia sẻ: “Để làm được một chiếc khèn phải biết chọn nguyên liệu. Phải làm từng bộ phận, căn chỉnh sao cho tiếng khèn đúng và hay. Đây là nét văn hóa đẹp cần được gìn giữ của dân tộc mình. Tôi mong có thêm nhiều người trẻ quan tâm, học nghề, biết thổi khèn và làm khèn để tiếng khèn Mông được lưu giữ, vang lên trong đời sống”.

Mong muốn của nghệ nhân Lầu Tùng Cở đang từng bước được chính quyền địa phương cụ thể hóa bằng hoạt động truyền dạy nghề truyền thống. Xã Xa Dung dự kiến tổ chức lớp truyền dạy trình diễn và chế tác khèn Mông trong tháng 11 do nghệ nhân Lầu Tùng Cở trực tiếp hướng dẫn. Đồng thời mở 3 lớp truyền dạy nghề rèn dao truyền thống do nghệ nhân Lầu Xúa Vừ, bản Nà Sản đảm nhiệm. Đây là những nghề có nguy cơ mai một khi số người am hiểu, thành thạo ngày càng ít. Việc để nghệ nhân trực tiếp truyền dạy là cơ hội để tri thức dân gian, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm tiếp tục được trao truyền. Quan trọng hơn, người trẻ có cơ hội tiếp xúc, hiểu và nhận thức rõ hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Xác định bảo tồn văn hóa là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, mỗi hộ gia đình và từng người dân, xã Xa Dung đã tổ chức kiểm kê, rà soát các loại hình di sản trên địa bàn; tập trung vào phong tục, tập quán, lễ hội truyền thống, tiếng nói, chữ viết, trang phục, dân ca và nghề thủ công. Trên cơ sở đó, địa phương đẩy mạnh vận động người dân gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp, từng bước loại bỏ hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan; khuyến khích nghệ nhân tham gia truyền dạy di sản tại cộng đồng và trường học.

Các nghệ nhân trình diễn khèn Mông

Ông Sùng A Măng, Chủ tịch UBND xã Xa Dung cho biết: “Trên cơ sở rà soát toàn bộ di sản văn hóa trên địa bàn, chúng tôi xác định những giá trị cốt lõi cần ưu tiên gìn giữ và phát huy, gồm 3 nhóm chính: ngôn ngữ, tiếng nói và trang phục truyền thống; nghi lễ, lễ hội và phong tục tốt đẹp; nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian. Quan điểm xuyên suốt của địa phương là bảo tồn có trọng tâm, làm từ việc dễ đến khó; tích cực phát huy vai trò chủ thể của người dân, đặc biệt là nghệ nhân, người cao tuổi và lực lượng thanh thiếu niên – những người sẽ tiếp nối, lan tỏa di sản”.

Bảo tồn văn hóa ở Xa Dung đang được bắt đầu từ chính ý thức và hành động của mỗi người dân. Khi người cao tuổi tâm huyết truyền dạy, người phụ nữ chủ động gìn giữ nghề, người trẻ mong muốn tiếp nối và chính quyền tạo điều kiện để những nỗ lực ấy được phát huy, văn hóa truyền thống sẽ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Chính người dân, bằng tình yêu và trách nhiệm của mình đang góp phần gìn giữ, trao truyền bản sắc văn hóa của quê hương.