ĐBP - Điện Biên là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, giá trị văn hóa phong phú của cộng đồng 19 dân tộc. Làm sao để văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế - xã hội, gìn giữ bản sắc và nâng cao đời sống người dân. Đó là vấn đề cần cơ chế, chính sách khơi thông nguồn lực văn hóa; quan tâm hỗ trợ việc bảo tồn, gìn giữ văn hóa truyền thống.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Văn hóa truyền thống được Đảng, Nhà nước quan tâm chỉ đạo gìn giữ, bảo tồn, phát triển để tạo nền tảng phát triển đất nước. Trong giai đoạn hiện nay, văn hóa càng cần được quan tâm bằng chính sách cụ thể khi những giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, thế hệ trẻ không tha thiết tìm hiểu, lưu giữ và tiếp nối văn hóa của dân tộc.

Để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển đất nước, địa phương phải có giải pháp cụ thể, phù hợp thực tiễn và sự tham gia của cộng đồng.

Điện Biên có kho tàng di sản văn hóa phong phú, đa dạng với hệ thống di sản vật thể và phi vật thể. Toàn tỉnh có 35 di tích được xếp hạng, trong đó 01 di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, 20 di tích quốc gia và 14 di tích cấp tỉnh. Di tích thuộc nhiều loại hình trải rộng khắp địa bàn từ di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh tới kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ. Hơn 20.000 hiện vật gốc được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ và Ban Quản lý di tích tỉnh phản ánh sinh động lịch sử và bản sắc văn hóa đặc sắc, đa dạng của cộng đồng các dân tộc Điện Biên. Cùng với đó là kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú khi mỗi dân tộc có bản sắc văn hóa riêng. Đó là tiếng nói, chữ viết, phong tục tập quán tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, nghề thủ công, nghệ thuật trình diễn, nhạc cụ truyền thống, trò chơi dân gian... Một số lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh vẫn được gìn giữ, duy trì; là môi trường, điều kiện để bà con trình diễn văn nghệ dân gian, nhạc cụ truyền thống và trò chơi dân gian.

Di sản văn hóa đặc sắc, phong phú song không ít di sản đang đứng trước nguy cơ mai một, thất truyền khi những người hiểu biết, gìn giữ văn hóa truyền thống không nhiều trong khi thế hệ trẻ không tiếp nối. Những nghệ nhân biết văn hóa, nghề truyền thống ngày càng cao tuổi, không có người để trao truyền, thực hành. Nghề thủ công đan lát vật dụng hàng ngày bị mai một bởi tác động của kinh tế thị trường có nhiều đồ dùng thay thế. Việc làm khèn, đàn tính và cách múa khèn, thổi pí không được thế hệ trẻ quan tâm, tìm hiểu. Ngay với chữ viết, nhiều người không biết viết chữ dân tộc mình. Việc truyền dạy dân ca, dân vũ, phong tục tập quán chưa tạo sức lan tỏa, tiếp nối.

Xác định bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng, toàn tỉnh đã lựa chọn phát triển bản văn hóa du lịch Phiêng Lơi (phường Điện Biên Phủ), Nà Sự (xã Mường Chà), bản Lồng (xã Quài Tở) và mới đây là bản Tù Lu  - Tìa Ló (xã Pu Nhi), bản A Pa Chải (xã Sín Thầu)... Tới các bản văn hóa du lịch, du khách ngắm cảnh sắc thiên nhiên, tìm hiểu văn hóa phong tục tập quán và trải nghiệm hoạt động văn hóa đặc sắc của đồng bào. Khai thác văn hóa tạo nguồn lực phát triển du lịch khi người dân vệ sinh nơi ở, thôn bản, trồng hoa tuyến đường vào bản, gìn giữ văn hóa truyền thống giới thiệu, trình diễn cho du khách. Một số hộ dân xây dựng, sửa chữa nhà ở làm homestay đón, phục vụ khách. Trở thành điểm du lịch, đồng bào được đón khách, giới thiệu văn hóa, ẩm thực truyền thống dân tộc mình tới du khách gần xa. Điều này vừa gìn giữ văn hóa truyền thống vừa tạo thêm thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, đây chưa phải giải pháp bền vững trong bảo tồn, khơi thông nguồn lực văn hóa để phát triển. Văn hóa trở thành nguồn lực khi nhân dân - người thụ hưởng trực tiếp tham gia có trách nhiệm việc bảo tồn, gìn giữ và thực hành bản sắc văn hóa truyền thống.

Đề án “Bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với du lịch và phát triển kinh tế trong kỷ nguyên mới” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt tại Quyết định 2345/QĐ-BVHTTDL ngày 10/9/2026 mở ra hướng gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở miền núi, vùng cao, biên giới. Những giá trị văn hóa có nguy cơ mai một được bảo tồn gắn với thực hành, truyền dạy và phát huy giá trị. Theo đó, văn hóa truyền thống được đặt trong đời sống hiện nay, kết nối với du lịch cộng đồng, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và thị trường để tạo việc làm, sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân. Bảo tồn văn hóa là nền tảng, phát huy giá trị là mục tiêu, chủ thể là cộng đồng các dân tộc thiểu số, Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo và hỗ trợ. 90% giá trị văn hóa truyền thống, không gian văn hóa có nguy cơ mai một sẽ được rà soát, thống kê, đánh giá và phân loại trong giai đoạn 2026 - 2030; ưu tiên hỗ trợ bảo tồn, phục hồi tại địa bàn khó khăn, dân tộc thiểu số có khó khăn đặc thù. Đề án hỗ trợ xây dựng 80 điểm đến tiêu biểu vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; 100 mô hình bảo tồn, sáng tạo và phát huy giá trị văn hóa gắn với sinh kế bền vững, kết nối thị trường du lịch... Nguồn kinh phí thực hiện đề án được ngân sách nhà nước bố trí kết hợp lồng ghép nguồn vốn chương trình mục tiêu quốc gia và huy động từ các nguồn hợp pháp khác.

Giải pháp, định hướng bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống đã xác định bằng chủ trương, nghị quyết, đề án từ Trung ương tới địa phương. Việc cụ thể hóa giải pháp đề ra phù hợp từng địa bàn, dân tộc sẽ góp phần khơi thông nguồn lực văn hóa thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, nâng cao đời sống người dân. Thực hiện hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, Điện Biên đã và đang từng bước phát huy giá trị di sản văn hóa, đưa văn hóa thành nguồn lực phát triển bền vững.