ĐBP - Điện Biên là nơi sinh sống của 19 dân tộc với nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc về lễ hội, trang phục, ẩm thực và phong tục tập quán. Toàn tỉnh hiện có 24 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cùng cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ. Đây chính là tiềm năng lớn để Điện Biên khai thác, phát triển du lịch.

Khai thác yếu tố văn hóa phát triển du lịch vừa gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống vừa lan tỏa giá trị, nâng cao thu nhập cho người dân. Vấn đề đặt ra cần khai thác bản sắc văn hóa truyền thống như thế nào, xây dựng những sản phẩm du lịch nào, giới thiệu, quảng bá ra sao để du khách biết và tới tham quan, trải nghiệm. Thực tế những năm qua, Điện Biên đã lựa chọn một số bản của đồng bào các dân tộc phát triển thành bản văn hóa du lịch và du lịch cộng đồng. 8 bản vùng lòng chảo Mường Thanh được lựa chọn là bản văn hóa du lịch thời điểm năm 2003 nhưng nhiều năm sau đó cũng chỉ hoạt động cầm chừng. Sau này, một số bản của đồng bào dân tộc thiểu số ở các địa bàn khác trong tỉnh đã tìm hướng phát triển du lịch khi tham quan, tìm hiểu mô hình, cách làm ở các địa phương khác. Song việc phát triển du lịch chủ yếu nhỏ, lẻ theo hướng từng hộ gia đình, chưa có sự tập trung, định hướng, quy hoạch phát triển tổng thể.

Xác định rõ tiềm năng, lợi thế về phát triển du lịch, Nghị quyết XV Đảng bộ tỉnh đặt mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Cấp ủy, chính quyền các cấp quan tâm phát triển du lịch theo hướng bền vững, cạnh tranh dựa trên ba trụ cột: Du lịch lịch sử - tâm linh; du lịch bản sắc văn hóa dân tộc, khám phá cảnh quan thiên nhiên; du lịch nghỉ dưỡng, giải trí, chăm sóc sức khỏe. Từ định hướng đó, các địa phương lựa chọn bản có văn hóa truyền thống, cảnh quan thiên nhiên đặc sắc phát triển du lịch cộng đồng. Khi di sản văn hóa và cảnh quan thiên nhiên được kết nối một cách chiến lược với du lịch cộng đồng, đồng bào các dân tộc thiểu số có cơ hội tự chủ về sinh kế, giảm nghèo bền vững và phát triển theo chiều sâu mà vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống.

Từ định hướng trên một số bản tiêu biểu của các dân tộc Thái, Mông, Hà Nhì… đã được xây dựng thành trung tâm bảo tồn, quảng bá, giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống, ẩm thực, điểm du lịch cộng đồng đặc sắc. Để tăng ấn tượng với du khách, tỉnh lựa chọn, đầu tư xây dựng 7 bản du lịch cộng đồng tiêu biểu. Theo đó, bản Nà Sự, xã Mường Chà; bản A Pa Chải, xã Sín Thầu; bản Phiêng Lơi, phường Điện Biên Phủ; bản Quan Chiêng, phường Mường Lay; bản Lồng, xã Quài Tở; bản Che Căn, xã Mường Phăng; bản Huổi Nhả, xã Mường Pồn phát triển du lịch cộng đồng theo hướng đồng bộ, bền vững gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống các dân tộc. Mỗi bản gắn với nếp sống, văn hóa đặc thù của từng dân tộc. Đây cũng là những bản đã phát triển mô hình du lịch cộng đồng song việc thu hút du khách, xây dựng sản phẩm du lịch, giới thiệu quảng bá điểm đến chưa thật đặc sắc.

Phần lớn đồng bào làm du lịch theo hướng tự phát, chưa có nhiều kiến thức về xây dựng dịch vụ du lịch, kỹ năng, thái độ giao tiếp, biện pháp đảm bảo an toàn cho du khách... Để du lịch cộng đồng trở thành sinh kế, giảm nghèo bền vững đồng bào cần được tập huấn, hướng dẫn theo cách “cầm tay chỉ việc”, xây dựng, gìn giữ bản sắc văn hóa. Khi bản mình xác định là điểm du lịch, đồng bào sinh sống ở đó cùng vệ sinh nhà ở, làm sạch đường bản, tạo cảnh quan sạch đẹp; gìn giữ phong tục tập quán, nghề truyền thống... Đồng bào làm homestay từ chính ngôi nhà sàn truyền thống; giữ văn hóa từ dệt thổ cẩm, hoạt động lễ hội, trình diễn nghệ thuật dân gian múa xòe, nhảy sạp, tiếng khèn, đàn tính và du khách trải nghiệm, thưởng thức ẩm thực bản địa của người dân địa phương. Những công việc vốn là nếp sống thường ngày khi được quan tâm cùng thực hiện sẽ tạo điểm đến thu hút du khách tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu văn hóa. Thông qua mô hình du lịch cộng đồng, văn hóa truyền thống, di sản văn hóa được “đánh thức” tạo sinh kế cho người dân. Đó là sản phẩm du lịch đồng bào tạo ra vừa giữ được văn hóa vừa có thêm thu nhập.

Để phát triển du lịch bền vững từ văn hóa cần xây dựng sản phẩm độc đáo, khác lạ lôi cuốn du khách trải nghiệm, mang lại nguồn thu nhập. Ngoài định hướng, hỗ trợ của cấp ủy, chính quyền, chính đồng bào các dân tộc thiểu số phải có trách nhiệm bảo tồn, gìn giữ văn hóa truyền thống và di sản văn hóa phi vật thể. Đây chính là tiềm năng để phát triển du lịch, tạo sinh kế cho người dân.