Từ các hội sách quy mô lớn đến những hoạt động khuyến đọc tại trường học, gia đình, khu dân cư, nền tảng cho một xã hội học tập dần hình thành.

Khơi nguồn văn hóa bạn đọc

Mỗi cuối tuần, tại khu tập thể Bách Khoa (Hà Nội), không gian của Câu lạc bộ Đọc sách cùng con lại rộn ràng tiếng nói cười. Học sinh hào hứng tham gia thực hành kỹ năng đọc, tìm những chi tiết đáng nhớ, những từ mới và cách diễn đạt thú vị trong sách, vẽ minh họa cho sách,...

Tiến sĩ giáo dục Nguyễn Thụy Anh, người sáng lập Câu lạc bộ chia sẻ: Tại câu lạc bộ, các em được khuyến khích viết cảm nhận, kể lại câu chuyện theo cách của riêng mình hoặc liên hệ với trải nghiệm cá nhân. Có em viết về căn bếp gia đình, có em viết thư cho nhân vật, có em kể lại ký ức tuổi thơ. Những tương tác ấy giúp việc đọc trở nên sống động, khơi mở khả năng cảm thụ và nuôi dưỡng đời sống tinh thần cho các bạn nhỏ.

Tại Nhà xuất bản Kim Đồng, thời gian qua, không gian Góc đọc thường xuyên diễn ra giao lưu với tác giả, tổ chức kể chuyện, vẽ tranh, làm thủ công…

Theo bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng, để sách đến gần bạn đọc, cần đồng thời chú trọng chất lượng nội dung, hình thức và phương thức tiếp cận. Những chương trình đọc theo chủ đề lịch sử, biển đảo, văn hóa truyền thống hay kỹ năng sống được triển khai dưới nhiều cách thức giúp sách gắn với đời sống, trở nên thiết thực hơn với độc giả, nhất là người trẻ.

Không chỉ ở các đơn vị xuất bản, hiện nay ở nhiều địa phương, xuất hiện nhiều mô hình khuyến đọc hiệu quả, như các cuộc thi: Đại sứ văn hóa đọc, viết về cuốn sách yêu thích của em, thanh niên với văn hóa đọc...; hay các đường sách, phố sách ở nhiều tỉnh, thành phố đã và đang phát huy vai trò như điểm sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Trong nhà trường, mô hình thư viện thân thiện được đầu tư bài bản, tạo không gian mở với nhiều góc đọc linh hoạt, được triển khai trên khắp cả nước.

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, giai đoạn 2021-2025 đã có hơn 2.100 thư viện thân thiện được mở rộng tại 14 tỉnh, thành phố mới; tổng số học sinh hưởng lợi từ chương trình đạt trên 3,28 triệu em. Tại cộng đồng, các mô hình tủ sách phụ huynh, tủ sách dòng họ, tủ sách chung cư, trạm đọc... tạo sự gắn kết trong gia đình, giữa các thế hệ và cộng đồng thúc đẩy phong trào học tập ngay từ cơ sở. Những sáng kiến này cho thấy, khi việc đọc sách được tổ chức linh hoạt, với những cách thức sáng tạo, phù hợp với từng điều kiện cụ thể, văn hóa đọc sẽ có cơ hội bén rễ sâu hơn trong các tầng lớp nhân dân. Tuy nhiên, mô hình đọc sách chưa đồng đều ở các tỉnh, thành phố, vẫn còn tình trạng làm theo phong trào, mang tính hình thức.

Từ những trang sách đến kiến tạo xã hội học tập

Để văn hóa đọc thật sự trở thành một phần của đời sống xã hội, bên cạnh việc đa dạng hóa hoạt động khuyến đọc, rất cần phải thay đổi nhận thức và cách tiếp cận. Nhiều chuyên gia cho rằng, Ngày Sách và Văn hóa đọc cần được nhìn nhận như một “thiết chế mềm” có ý nghĩa chiến lược, góp phần nuôi dưỡng chiều sâu tri thức, bồi đắp nhân cách và hình thành nếp sống học tập suốt đời.

Những năm gần đây, nhiều nhà xuất bản trong nước phát huy tinh thần chủ động, tìm kiếm các bản thảo có chất lượng để in ấn và phát hành giới thiệu với bạn đọc. Bà Vũ Thị Quỳnh Liên cho biết, Nhà xuất bản Kim Đồng hết sức chú trọng phát hiện tác giả mới, tìm kiếm tác phẩm mới, bổ sung nguồn bản thảo chất lượng cho xuất bản. Nhiều năm qua, nhà xuất bản thường xuyên tổ chức các cuộc thi, cuộc vận động sáng tác cũng như chú trọng nuôi dưỡng lực lượng sáng tác mới, từ đó góp phần phát triển bền vững nền văn học Việt Nam. Từ kinh nghiệm của Nhà xuất bản Kim Đồng, bà Liên đề xuất các nhà xuất bản cần đầu tư nhiều hơn cho các hoạt động trải nghiệm, giao lưu, tương tác, để sách được “sống” trong đời sống cộng đồng.

Tiến sĩ Nguyễn Thụy Anh nhấn mạnh việc thúc đẩy văn hóa đọc không thể dừng ở các phong trào hay sự kiện lớn. Điều cần thiết là xây dựng những hoạt động đọc có chiều sâu, phù hợp với từng đối tượng, từng hoàn cảnh. Với trẻ em, đọc cần gắn với niềm vui, với trải nghiệm cá nhân, chứ không nên trở thành một nhiệm vụ bắt buộc gắn với điểm số.

Một thách thức lớn hiện nay, theo các chuyên gia, là phải xây dựng được “hệ sinh thái đọc” đủ mạnh để duy trì thói quen đọc trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng. Hệ sinh thái ấy phải bắt đầu từ gia đình, lan tỏa đến nhà trường và được củng cố bởi môi trường xã hội.

Bà Nguyễn Châu Linh, Phó Chủ tịch Hội đồng Sách doanh nhân nhấn mạnh: Làm thế nào để việc đọc không dừng ở hành vi cá nhân mà trở thành một năng lực xã hội có thể nuôi dưỡng con người, doanh nghiệp và quốc gia? Gia đình là nơi gieo những “hạt giống” đầu tiên. Về phía nhà trường, nếu thư viện trở thành không gian trao đổi, đối thoại về sách, với các giờ đọc, thảo luận, viết cảm nhận… thì đọc sách sẽ trở thành hoạt động lý thú, không gây áp lực với học sinh. Cùng với đó, cơ quan quản lý, nhà xuất bản, báo chí và các nền tảng số,... cần phối hợp đồng bộ, kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh, tôn vinh tri thức, đề cao giá trị của việc đọc. Khi làm tốt ba “trụ cột” này, văn hóa đọc sẽ phát triển mạnh mẽ, dù đứng trước sự cạnh tranh gay gắt của các loại hình giải trí hiện đại.

Ngày 17/3 vừa qua, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới (Chỉ thị 04), trong đó nhấn mạnh quan điểm chỉ đạo: Phát triển văn hóa đọc, lấy người đọc là trung tâm, là mục tiêu của hoạt động xuất bản.

Chỉ thị xác định mục tiêu đến năm 2030 sẽ thúc đẩy mạnh mẽ văn hóa đọc, hình thành các thiết chế văn hóa, tạo không gian văn hóa đọc, học tập, sáng tạo trong cộng đồng, hướng đến xây dựng phong trào toàn dân đọc sách.

Ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty Đường sách TP Hồ Chí Minh bày tỏ: Chỉ thị 04 nếu được triển khai thực hiện một cách hiệu quả thì sẽ tạo nên những thay đổi, biến chuyển lớn theo chiều hướng tích cực, phát triển mạnh mẽ văn hóa đọc trong cộng đồng, đưa văn hóa đọc của người dân Việt Nam lên một tầm cao mới. Đặt trong mục tiêu xây dựng xã hội học tập, vai trò của văn hóa đọc càng trở nên cấp thiết, bởi lẽ một xã hội học tập không thể hình thành nếu thiếu thói quen đọc và năng lực tự học. Sách vừa là phương tiện truyền tải tri thức, vừa là công cụ giúp mỗi cá nhân phát triển tư duy, mở rộng tầm nhìn và nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động nhanh chóng của thời đại. Khi việc đọc trở thành một phần tự nhiên của đời sống, mỗi người đều tìm thấy niềm vui và ý nghĩa từ những trang sách, thì văn hóa đọc mới có thể phát triển bền vững và góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng một xã hội học tập.