Tôi gặp chị Vì Thị Đỉnh vào buổi chiều muộn, khi chị vừa đi lấy măng về. Rót chén trà mời khách, chị Đỉnh chia sẻ về niềm đam mê với tình yêu văn hóa dân tộc của mình.
Gắn bó với câu lạc bộ văn hóa Thái gần 20 năm nay, ban đầu chị Đỉnh chỉ tham gia sinh hoạt vào những lúc nông nhàn để giao lưu cùng chị em trong bản cho vui. Nhưng dần dần qua thời gian tham gia nhiều hoạt động, chương trình chị nhận ra không ít giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc mình đang dần bị mai một. Trăn trở trước thực tế đó chị đau đáu nỗi niềm và quyết định tìm tòi, sưu tầm và tích cực tham gia gìn giữ, truyền dạy các nét đẹp văn hóa dân tộc Thái. Với chị đó vừa là tâm niệm và cũng là trách nhiệm với cộng đồng dân tộc mình. “Mình còn làm được gì cho văn hóa dân tộc thì sẽ nỗ lực hết mình, bởi tình yêu dành cho văn hóa Thái luôn cháy bỏng” – chị Đỉnh chia sẻ.
Chồng chị Đỉnh là người dân tộc Kinh. Làm rể người Thái, sống trong cộng đồng dân tộc Thái ở bản Hoong Lếch Cang mấy chục năm nay, đã giúp anh thêm gắn bó với đời sống và văn hóa Thái. Tình yêu văn hóa dân tộc của chị vì thế cũng dần lan tỏa sang anh một cách tự nhiên. Chị Đỉnh chia sẻ, thời gian đầu anh thương vợ vất vả khi thấy chị dành nhiều thời gian cho việc sưu tầm các giá trị văn hóa truyền thống. Nhưng khi thấy kết quả những việc chị làm, nhiều nét đẹp văn hóa được khôi phục, anh luôn động viên và tạo điều kiện để chị yên tâm tiếp tục công việc.
Hướng sưu tầm của chị Đỉnh tập trung vào các bài ca dao, tục ngữ và truyện cổ của dân tộc Thái. Tại bản Hoong Lếch Cang, ngoài chị Vì Thị Đỉnh còn có một số cụ già như cụ Tòng Văn Tiến, Lò Văn Inh... cùng tham gia sưu tầm thêm nhiều tư liệu văn hóa dân tộc. Việc sưu tầm, tìm lại những bài ca dao, truyện cổ của chị Đỉnh thuận lợi hơn từ khi chị và một số người dân bản tham gia Nhóm Tiên phong vì tiếng nói người dân tộc thiểu số Việt Nam thuộc Mạng lưới Tiên phong Việt Nam. Cùng hướng tới mục tiêu giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo tồn và phát huy tri thức bản địa. Hiện nay Nhóm Tiên phong bản Hoong Lếch Cang có 6 thành viên do chị Vì Thị Đỉnh là trưởng nhóm. Từ năm 2019 đến nay, nhóm đã sưu tầm được hơn 40 truyện cổ tích, bài đồng dao, tục ngữ.
Để tìm lại nguồn tư liệu trong cộng đồng, chị Đỉnh cùng cụ Tiến, cụ Inh và các thành viên Nhóm Tiên phong nhiều lần đến các bản dân tộc Thái lâu đời ở khu vực lòng chảo Mường Thanh như bản Bánh, Pa Lếch, Pha Đin… ở xã Thanh Chăn và Thanh Yên (cũ) gặp gỡ, hỏi chuyện những người già ở đây. Nhiều người từng am hiểu dân ca, truyện cổ nhưng do tuổi cao nên chỉ còn nhớ rời rạc từng đoạn. Từ những tư liệu đó, nhóm chia nhau sưu tầm thêm ở nhiều nơi, rồi chắt lọc, ghép thành bài dân ca đầy đủ.
Trong số các bài dân ca sưu tầm được, chị Đỉnh nhớ nhất quá trình đi sưu tầm bài Kìn khẩu nha nưm na (theo tiếng Thái nghĩa là Được ăn cơm không được quên ruộng). Bài này sưu tầm được từ năm 2019 tại bản Bánh (xã Thanh Yên cũ), với lời ca ví von, răn dạy trong cuộc sống không được quên cội nguồn, bình yên như ngày hôm nay không được quên bản mường, ghi nhớ công ơn của Bác Hồ.
Để lan tỏa tình yêu các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc mình đến thế hệ trẻ, từ năm 2023 chị Đỉnh mở lớp dạy tiếng Thái tại nhà cho các em nhỏ bản Hoong Lếch Cang và một số bản lân cận. Chị Đỉnh chia sẻ: Lớp học nhỏ này là tâm huyết rất lớn của nhóm. Từ việc dạy tiếng Thái với mong muốn các em hiểu và yêu tiếng nói của dân tộc mình. Chỉ trong thời gian 4 tháng các em đã có thể áp dụng giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày, biết cách gọi tên các vật dụng sinh hoạt trong gia đình, đếm số bằng tiếng Thái. Ngoài học tiếng, các em được tham gia nhiều trò chơi dân gian Thái. Đến nay lớp học đã dạy 40 em, trong đó em nhỏ nhất 6 tuổi, lớn nhất 18 tuổi. Nhiều em đọc được bài đồng dao, lời ru, đếm số bằng tiếng Thái và kể chuyện cổ tích rất lưu loát trong chương trình Bản hòa ca đa sắc do nhóm Tiên phong tổ chức. Sau lớp học, hầu hết các em đều mong muốn được học tiếp.
Bao năm qua, với niềm đam mê và trách nhiệm, chị Vì Thị Đỉnh và nhiều người già ở bản Hoong Lếch Cang vẫn miệt mài sưu tầm, lưu giữ, bảo tồn các bài ca dao, tục ngữ và truyện cổ tích của dân tộc Thái. Không chỉ vậy, họ còn là những “người truyền lửa”, trực tiếp trao truyền kiến thức, kỹ năng và tình yêu văn hóa dân tộc cho thế hệ sau, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của người dân, lưu giữ bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.