Pa Xa Lào là bản vùng biên, những mái nhà sàn in bóng xuống dòng suối Nậm Núa tạo khung cảnh yên bình như nhịp sống của người dân nơi đây. Theo các bậc cao niên trong bản, người dân đã khai phá, lập bản khoảng 100 năm. Đến nay đã trải qua năm đời, sự kế tục qua các thế hệ vẫn bền bỉ theo năm tháng.

Theo quan niệm dân tộc Lào, Khăm bản là nghi lễ quan trọng diễn ra theo chu kỳ của một năm và gắn liền với sản xuất nông nghiệp. Việc tổ chức lễ nhằm tạ ơn tổ tiên, thần linh đã che chở cho bản làng, đồng thời xin phép các đấng siêu nhiên mở hội Tết té nước – lễ hội lớn nhất trong năm của dân tộc Lào.

Các lễ vật dâng cúng trong lễ Khăm bản thường là sản vật địa phương, gắn liền đời sống lao động, sinh hoạt thường ngày của người dân. Có thể kể đến như hoa quả, gà, rượu… Tất cả được chuẩn bị từ sự thành tâm, chung tay của cả bản làng, phản ánh sự đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng dân tộc Lào.

Chị Lò Thị Yên, bản Pa Xa Lào, xã Thanh Yên chia sẻ: Với chúng tôi, Khăm bản là dịp đặc biệt trong năm nhằm tưởng nhớ, biết ơn tổ tiên, thần linh cũng như cầu mong sự chở che, sức khỏe và may mắn trong năm mới. Công việc chuẩn bị lễ vật chủ yếu do phụ nữ thực hiện, bởi phụ nữ sẽ không được vào khu vực cúng lễ “Thiêng Lông” của bản, chỉ đàn ông, con trai mới được vào. Dù không được vào khu vực cúng nhưng chúng tôi đều rất vui vì được chung tay chuẩn bị lễ, rước lễ góp một phần nhỏ trong sự kiện chung của cộng đồng.

Sau khi đã chuẩn bị xong mâm lễ, người già, người trẻ, đàn ông, phụ nữ rước lễ vật về nơi cúng của bản, được đặt ở cây cổ thụ gần suối. Hình ảnh nhiều thế hệ tham gia tạo nên sự gắn kết cộng đồng rõ nét. Khi vào gần khu vực cúng, phụ nữ chuyển lễ vật cho nam giới để thực hiện nghi lễ.

Khăm bản là nghi lễ cộng đồng với những quy định riêng. Lễ vật được cả bản chung tay chuẩn bị dâng lên chủ đất (thổ địa) và thần linh. Trong đó, chủ đất là một nhân vật cụ thể, vô cùng gần gũi với người dân, là người đầu tiên khai phá, lập nên bản Pa Xa Lào. Người thực hiện lễ cúng phải thuộc dòng họ này, đại diện cho mối liên kết mật thiết, gắn bó giữa hiện tại và cội nguồn của người dân nơi đây.

Ông Lò Văn Lún, bản Pa Xa Lào, xã Thanh Yên cho biết: Tôi là đời thứ ba của người khai bản, lễ Khăm bản bắt buộc phải là người cùng dòng họ thực hiện. Đây là dịp để con cháu và cộng đồng bản thể hiện sự biết ơn, nhớ về người đầu tiên đặt nền móng xây dựng bản mường. Đồng thời cầu mong cho mùa màng bội thu, tươi tốt, con người ít ốm đau, bệnh tật gặp nhiều may mắn trong năm mới. Nghi lễ không chỉ là việc của dòng họ mà là trách nhiệm với cả bản, là sợi dây gắn kết nguồn cội xuyên suốt theo dòng chảy lịch sử bản Pa Xa Lào.

Từ Khăm bản đến vui Tết té nước là chuỗi hoạt động phản ánh rõ nét đời sống văn hóa, tinh thần và quan niệm nhân sinh của người Lào. Những nghi thức đó được đúc rút, truyền dạy qua nhiều thế hệ, là cách mà cộng đồng dân tộc Lào nhắc nhở, duy trì ký ức và lưu truyền các giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ sau.