Nằm nơi hợp lưu của sông Đà, sông Nậm Na và suối Nậm Lay, phường Mường Lay mang trong mình những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất có lịch sử lâu đời. Giữa khung cảnh núi non trùng điệp và dòng sông uốn lượn, các bản làng người Thái trắng vẫn lưu giữ những nếp nhà sàn truyền thống, những phong tục, tập quán và sinh hoạt văn hóa được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Theo ông Lù Văn Ánh, Phó Chủ tịch UBND phường Mường Lay, sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương là nơi sinh sống của 9 dân tộc anh em, trong đó đồng bào dân tộc Thái, ngành Thái trắng chiếm hơn 73% dân số. Đây là cộng đồng có kho tàng văn hóa phong phú, thể hiện qua tiếng nói, chữ viết, trang phục, ẩm thực, kiến trúc, nghệ thuật dân gian và các lễ hội truyền thống.

Trong đời sống văn hóa của người Thái trắng Mường Lay, những điệu xòe uyển chuyển, làn điệu then cổ, lễ hội Kin Pang Then hay tiếng trống rộn ràng trong lễ hội đua thuyền đuôi én trên sông Đà đã trở thành nét văn hóa đặc trưng, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng. Những trò chơi dân gian như tó má lẹ, ném còn, đi cà kheo, bắn nỏ cùng các nghi lễ trong cưới hỏi, tang ma vẫn được duy trì trong đời sống và các dịp sinh hoạt cộng đồng. Đặc biệt, Mường Lay là địa phương có cộng đồng thực hành hai di sản được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, gồm “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” và “Nghệ thuật Xòe Thái”. Cùng với hệ thống nhà sàn truyền thống của người Thái trắng được gìn giữ với mật độ lớn, những giá trị ấy tạo nên không gian văn hóa giàu bản sắc, là nguồn tài nguyên quý để địa phương phát triển du lịch cộng đồng.

Những phong tục, tập quán truyền thống của người Thái trắng vẫn được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Vừa qua, trong chuỗi hoạt động Du lịch mùa nước nổi trên sông Đà năm 2026 - 2027, nghi lễ gội đầu truyền thống của người Thái trắng được tái hiện bên dòng suối Nậm Lay, thu hút gần 100 phụ nữ tham gia. Trong những bộ trang phục truyền thống, các bà, các chị và thiếu nữ Thái trắng cùng thực hiện nghi lễ với những vật dụng quen thuộc trong đời sống hằng ngày, tạo nên khung cảnh giàu bản sắc văn hóa bên dòng Đà giang.

Sau lời khấn bằng tiếng Thái gửi gắm ước vọng về sức khỏe, bình an và cuộc sống đủ đầy, những người phụ nữ nhẹ nhàng cúi mình, thả mái tóc dài theo dòng nước trong xanh. Từng động tác chậm rãi, mềm mại gợi nhắc phong tục lâu đời của đồng bào Thái trắng, thể hiện quan niệm gột rửa những điều không may của năm cũ, đón năm mới với niềm tin và hy vọng tốt lành.

Theo bà Lò Thị Lả, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa Thái Mường Lay, nghi lễ gội đầu vẫn được nhiều gia đình người Thái trắng duy trì vào ngày 30 Tết hằng năm. Bà Lò Thị Lả cho biết: Đây là phong tục mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, gửi gắm mong ước những điều không may của năm cũ trôi theo dòng nước, để bước sang năm mới với nhiều may mắn, gia đình bình an, con cháu khỏe mạnh, chăm ngoan, học giỏi. Điều đáng quý là phong tục ấy vẫn được các thế hệ trong gia đình gìn giữ, thực hành, trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng và nhắc nhớ con cháu về cội nguồn văn hóa dân tộc. Việc tái hiện nghi lễ trong các hoạt động du lịch cũng góp phần giới thiệu nét đẹp văn hóa Thái trắng tới du khách, đồng thời khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ di sản trong mỗi người dân Mường Lay.

Tinh thần gìn giữ văn hóa ấy đang được tiếp nối bằng những hoạt động truyền dạy nghề thủ công truyền thống ngay tại các bản làng. Những ngày cuối tháng 10, đầu tháng 11, tại bản Quan Chiêng, Bảo tàng Điện Biên Phủ phối hợp với UBND phường Mường Lay tổ chức hai lớp truyền dạy nghề làm trang phục truyền thống và chế tác đàn tính (tính tẩu) của người Thái trắng. Trong không gian sinh hoạt cộng đồng, những người am hiểu nghề truyền thống trực tiếp hướng dẫn học viên thực hành các công đoạn chế tác, giúp lớp trẻ tiếp cận những kỹ năng từng được cha ông gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ông Đặng Trọng Hà, Phó Giám đốc Bảo tàng Điện Biên Phủ cho biết: Thông qua hai lớp học, các nghệ nhân có điều kiện trực tiếp trao truyền kỹ năng, kinh nghiệm cho thế hệ kế cận, góp phần duy trì những nghề thủ công truyền thống có nguy cơ mai một. Bên cạnh hoạt động thực hành, Bảo tàng Điện Biên Phủ còn tổ chức ghi hình, chụp ảnh quá trình truyền dạy, xây dựng nguồn tư liệu phục vụ công tác nghiên cứu, lưu trữ, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

Theo ông Lù Văn Ánh, Phó Chủ tịch UBND phường Mường Lay, những năm qua, cấp ủy, chính quyền địa phương luôn quan tâm công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của đồng bào các dân tộc. Nhiều hoạt động phục dựng lễ hội, gìn giữ phong tục tốt đẹp, duy trì các đội văn nghệ quần chúng và tổ chức truyền dạy nghệ thuật dân gian được triển khai, tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia bảo vệ di sản. Địa phương cũng chú trọng gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế, xã hội, khai thác những lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, kiến trúc nhà sàn và đời sống văn hóa truyền thống để hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng.

Những giá trị văn hóa của người Thái trắng đang từng bước trở thành lợi thế trong phát triển du lịch Mường Lay. Bên cạnh lễ hội đua thuyền đuôi én, hoạt động trải nghiệm văn hóa dân gian, thưởng thức ẩm thực truyền thống, giao lưu văn nghệ và tìm hiểu phong tục tại các bản làng góp phần tạo sức hấp dẫn đối với du khách. Trong đó, bản Quan Chiêng đã được UBND tỉnh công nhận là điểm du lịch, mở ra cơ hội để người dân tham gia hoạt động dịch vụ, quảng bá hình ảnh quê hương và phát huy giá trị văn hóa ngay trong không gian sinh sống của mình.

Dòng Đà giang vẫn ngày ngày chảy qua miền đất Mường Lay, ôm ấp những bản làng bình yên dưới chân núi. Giữa không gian ấy, tiếng đàn tính, lời then, những vòng xòe và từng đường kim, mũi chỉ trên trang phục truyền thống vẫn được các thế hệ người Thái trắng nâng niu, gìn giữ. Sự tận tâm của những người con dân tộc Thái trắng cùng hoạt động truyền dạy nghề truyền thống, đang góp phần nối dài mạch nguồn văn hóa, để những giá trị cha ông trao lại tiếp tục sống trong lòng cộng đồng, làm nên bản sắc riêng của Mường Lay bên dòng Đà giang.