ĐBP - Một ngày cuối tuần, tôi đưa bạn từ phương xa đến bản Che Căn, xã Mường Phăng. Con đường nhỏ uốn theo triền đồi; không khí dịu mát khiển chúng tôi muốn đi chậm hơn để ngắm những mái nhà sàn thấp thoáng dưới chân dãy Pú Đồn.
Bản Che Căn mới được sáp nhập từ bản Che Căn và Co Khô, vẫn chủ yếu là người Thái đen sinh sống. Nhiều ngôi nhà sàn đã nhuốm màu thời gian, mái thấp, sàn gỗ, cầu thang nhỏ; phía dưới vẫn đặt những nông cụ quen thuộc. Xen giữa những ngôi nhà cũ là một số ngôi nhà mới khang trang hơn, mang theo dấu hiệu của cuộc sống đang từng ngày đổi thay. Nhưng sự đổi thay ấy không làm những giá trị truyền thống trở nên lạc lõng. Người dân vẫn giữ nhà sàn, giữ khoảng sân sạch sẽ, hàng rào ngay ngắn và duy trì nếp sinh hoạt vốn có. Ở Che Căn, truyền thống và hiện đại tồn tại khá tự nhiên, như cách người dân đón nhận cái mới nhưng vẫn vẫn giữ gìn nếp sống, phong tục và bản sắc văn hóa của dân tộc.
Ông Quàng Văn Sơn, người nhiều năm gắn bó với công việc chung của bản, hiểu khá rõ từng đổi thay ở Che Căn. Câu chuyện của ông không có những lời lẽ cầu kỳ, chủ yếu xoay quanh việc người dân giữ nhà, giữ nghề, duy trì đội văn nghệ, bảo ban con cháu học tiếng nói, điệu xòe và phong tục của dân tộc mình. Nghe ông kể, tôi nhận ra điều đáng quý không chỉ là Che Căn còn bao nhiêu nhà sàn hay bao nhiêu người biết dệt vải, đan lát, mà quan trọng hơn là người dân vẫn muốn gìn giữ. Chính mong muốn ấy giúp những giá trị văn hóa không bị đứt đoạn giữa sự đổi thay nhanh chóng của đời sống. Bởi nếu lớp trẻ không còn biết mình thuộc về đâu thì những nếp nhà, tiếng nói hay điệu xòe rồi cũng khó giữ được ý nghĩa nguyên vẹn.
Che Căn từng được đầu tư bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Thái. Nhà văn hóa cộng đồng, sân lễ hội và một số nhà sàn được tu bổ; các nghề dệt thổ cẩm, đan lát, rèn, mộc, chế tác nhạc cụ cùng nhiều sinh hoạt văn hóa được quan tâm phục dựng. Từ nền tảng ấy, người dân từng bước phát triển du lịch cộng đồng, đưa những giá trị vốn có trở thành một phần sinh kế. Ông Lò Văn Đức, chủ Homestay Phương Đức, là một trong những người sớm mạnh dạn đi theo hướng này. Từ hai ngôi nhà sàn truyền thống của gia đình, ông chỉnh trang khu lưu trú, bổ sung những điều kiện cần thiết để đón khách nhưng vẫn giữ kiến trúc và không gian sinh hoạt của người Thái.
Tôi có thiện cảm với cách người Che Căn làm du lịch. Họ không cố dựng lên những điều xa lạ với cuộc sống vốn có mà đón khách bằng chính nếp nhà, món ăn, câu hát, điệu xòe và những công việc thường ngày. Người chuẩn bị ẩm thực, người dệt thổ cẩm, người biểu diễn văn nghệ, người đón và hướng dẫn khách. Khách đến đây không chỉ để nghỉ lại mà còn có thể tìm hiểu cách dệt vải, chế biến món ăn, tham gia sinh hoạt văn nghệ và nghe kể về phong tục địa phương. Một món ăn được nhớ, một vòng xòe để lại ấn tượng đều góp phần đưa văn hóa Thái đến gần hơn với du khách. Quan trọng hơn, những giá trị truyền thống đã bắt đầu tạo thêm sinh kế cho chính những người đang gìn giữ chúng.
Trong những câu chuyện tôi được nghe ở Che Căn có Lễ Cúng bản, tiếng Thái gọi là Xên bản. “Xên” có nghĩa là cúng, tạ ơn; “bản” là không gian cộng đồng cùng cư trú, khai phá đất đai, dựng nhà và gây dựng cuộc sống. Xên bản là dịp người dân tưởng nhớ tổ tiên, những người có công lập bản; tạ ơn các vị thần bảo hộ và cầu mong mọi người khỏe mạnh, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình yên, no ấm. Với người Thái, bản không đơn thuần là nơi ở mà còn là cộng đồng có chung nguồn nước, cánh đồng, khu rừng, phong tục và những quy ước được mọi người cùng tôn trọng. Mỗi mái nhà sàn là một tổ ấm riêng nhưng luôn gắn với cộng đồng như một phần của mái nhà chung.
Chuyện Xên bản ở Che Căn khiến tôi nghĩ đến U Va, một bản người Thái đen thuộc xã Thanh Yên, nơi Lễ Cúng bản được duy trì và trao truyền qua nhiều thế hệ. U Va có cánh đồng, nguồn nước khoáng nóng và một không gian sinh tồn khác với Che Căn nhưng ở đó cũng có những mái nhà sàn, tiếng nói, điệu xòe cùng sợi dây gắn kết cộng đồng bền chặt. Sự liên tưởng thoáng qua ấy giúp tôi nhận ra Che Căn không phải một không gian văn hóa biệt lập. Mỗi bản người người Thái ở Điện Biên có một dáng vẻ, một câu chuyện riêng nhưng đều góp phần tạo nên một miền văn hóa được bồi đắp từ mối quan hệ giữa con người với cộng đồng, thiên nhiên và cội nguồn.
Chúng tôi rời Che Căn khi nắng đã nhạt trên những nếp nhà sàn nhưng cách đón khách nồng hậu và câu chuyện về những người lặng lẽ giữ nghề, giữ phong tục vẫn theo tôi trên đường về. Che Căn để lại trong tôi không chỉ là vẻ bình yên của một bản Thái mà còn là cảm giác ấm áp trước một miền văn hóa đang được gìn giữ tự nhiên, bền bỉ trong từng mái nhà và nếp sống. Có lẽ, từ những điều bình dị ấy, mạch nguồn văn hóa của người Thái vẫn lặng lẽ chảy qua thời gian, để mỗi người khi đến rồi rời Che Căn đều mang theo một chút lưu luyến về vùng đất này.