Tỉnh Điện Biên hiện có trên 30 nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể đang sinh sống ở các xã, phường. Mỗi người am hiểu sâu sắc một lĩnh vực, như: Nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội và tín ngưỡng, tiếng nói, chữ viết, lễ hội truyền thống, tri thức dân gian, dân tộc... Những nghệ nhân, luôn tích cực nghiên cứu, tìm hiểu, thực hành các loại hình văn hóa dân gian, am hiểu và thuần thục các loại hình trình diễn truyền thống có giá trị lớn trong đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào các dân tộc từ ngàn đời nay.
Có tình yêu sâu nặng với chữ Nôm Dao, từ thuở nhỏ Nghệ nhân ưu tú Lý Lìn Siểu, bản Sín Chải, xã Nà Hỳ đã say mê những cuốn sách cổ viết tay bằng mực tàu trên nền giấy dó đã ngả màu thời gian. Với ông, mỗi trang sách không đơn thuần là những ký tự xưa cũ mà còn chứa đựng tri thức dân gian, tín ngưỡng, phong tục và chiều dài lịch sử của người Dao được chắt chiu qua bao thế hệ.
Tình yêu và sự trân quý di sản ấy đã thôi thúc ông nỗ lực sưu tầm, nghiên cứu và gìn giữ chữ Nôm Dao như một phần máu thịt của dân tộc mình. Ngoài giảng dạy chữ Nôm Dao, từ những nguồn tư liệu quý giá, ông Siểu còn miệt mài biên soạn nhiều cuốn sách phục vụ việc truyền dạy cho thế hệ sau.
Nghệ nhân ưu tú Lý Lìn Siểu trăn trở: “Bộ sách chữ nôm Dao là nơi chứa đựng các tri thức dân gian, tập quán, tín ngưỡng, văn hóa của dân tộc. Chính vì thế, mong muốn lớn nhất của tôi là tất cả con cháu dân tộc Dao sẽ biết tiếng Dao và có nhiều người am hiểu, thông thạo chữ nôm Dao để văn hóa dân tộc được tiếp tục gìn giữ cho nhiều thế hệ mai sau”.
Chị Lý Lai Hoàng chia sẻ: “Trước đây, tôi chỉ biết nói tiếng Dao chứ chưa biết đọc, viết chữ Nôm Dao. Từ khi được tham gia lớp học, tôi không chỉ học được chữ viết của dân tộc mình mà còn hiểu thêm về cội nguồn, phong tục, tập quán và những giá trị văn hóa truyền thống của người Dao. Càng học, tôi càng thấy tự hào và thêm ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mình”.
Trong căn nhà ấm cúng tại tổ 15, phường Điện Biên Phủ, những nhạc cụ truyền thống dân tộc Thái như tính tẩu, pí pặp đôi, pí pặp đơn… được Nghệ nhân ưu tú Lò Hải Vân nâng niu, gìn giữ. Với ông, giữ gìn những nhạc cụ ấy không chỉ là lưu giữ âm thanh truyền thống mà còn là giữ hồn cốt, bản sắc và đời sống tinh thần của dân tộc giữa dòng chảy không ngừng của thời gian.
Dẫu nay đã bước qua tuổi 70, nhưng ông Lò Hải Vân vẫn nỗ lực giữ “ngọn lửa” đam mê với dân ca và nhạc cụ dân tộc như giữ một phần hồn cốt quê hương. Để văn hóa truyền thống đến gần hơn với cuộc sống, ông còn sáng tạo, điều chỉnh tiết tấu, làm mới các giai điệu trên nền giá trị truyền thống, giúp các bản nhạc vừa giữ được bản sắc dân tộc vừa phù hợp với nhịp sống hiện đại, dễ đi vào lòng người trẻ.
Đặc biệt, trong các ngày hội bản, lễ hội văn hóa hay những chương trình giao lưu nghệ thuật, người ta vẫn thấy hình ảnh người nghệ nhân tóc đã bạc trắng say sưa bên cây tính tẩu, tiếng pí pặp ngân vang giữa núi rừng.
Ông Lò Hải Vân cho hay: “Bản nào, xã nào có nhu cầu, tôi đều sẵn sàng đến tận nơi để hướng dẫn cách chơi, cách cảm nhận và gìn giữ các nhạc cụ dân tộc. Tôi chỉ mong lớp trẻ hôm nay sẽ tiếp tục yêu, hiểu và giữ được những thanh âm truyền thống của dân tộc mình”.
Bà Lò Thị Dong, bản Him Lam 2, phường Điện Biên Phủ xúc động chia sẻ: “Mỗi khi tiếng pí của nghệ nhân Lò Hải Vân vang lên, tôi như được tiếp thêm cảm xúc để cất lên những câu hát dân ca Thái. Những âm thanh mộc mạc hòa quyện cùng lời ca đã gợi nhớ về bản làng, về những mùa hội xưa, khiến tôi càng thêm yêu và tự hào về văn hóa dân tộc mình”.
Ông Đào Duy Trình, Trưởng phòng Quản lý Di sản Văn hóa (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết: “Các nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân dân gian giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc. Những năm qua, tỉnh Điện Biên luôn quan tâm ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm hỗ trợ, động viên và tạo điều kiện để các nghệ nhân phát huy tâm huyết, khả năng trong công tác truyền dạy, thực hành và bảo tồn di sản văn hóa”.
Đặc biệt, việc lập hồ sơ xét đề nghị phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Nhân dân”, “Nghệ nhân Ưu tú” không chỉ thể hiện sự ghi nhận, tôn vinh đối với những cá nhân có nhiều đóng góp cho văn hóa dân tộc mà còn góp phần khích lệ các nghệ nhân tiếp tục cống hiến, truyền lửa đam mê cho thế hệ trẻ.
Tỉnh Điện Biên cũng đẩy mạnh công tác kiểm kê, lập hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể; xây dựng các đề án, kế hoạch bảo tồn di sản; tổ chức phục dựng các nghi lễ, lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch và đời sống cộng đồng.
Hiện nay trên địa bàn tỉnh Điện Biên có 24 Di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) được ghi danh vào Danh mục quốc gia về Di sản văn hóa phi vật thể và có 2 di sản được UNESCO ghi danh đó là: Thực hành Then của người Thái, Tày, Nùng ở Việt Nam và Nghệ thuật Xòe Thái ở Việt Nam.
Trân trọng, tôn vinh và phát huy vai trò của các nghệ nhân là giải pháp quan trọng và thiết thực trong việc gìn giữ, bảo tồn những giá trị cội nguồn của văn hóa các dân tộc. Từ đó, góp phần xây dựng và phát triển văn hóa, con người hài hòa với phát triển kinh tế - xã hội, hướng tới xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Sầm Phúc