ĐBP - Khi cái rét mùa đông dần nhường chỗ cho những tia nắng ấm áp đầu xuân, núi rừng Tây Bắc như bừng tỉnh sau giấc ngủ dài. Trên triền núi, ven sườn đồi, trước hiên những nếp nhà sàn, hoa đào, hoa mận bắt đầu bung nở, khoác lên đại ngàn một tấm áo mới tinh khôi và rực rỡ, đó cũng là lúc đồng bào các dân tộc trên mọi miền đất nước náo nức đón Tết Nguyên đán. Với người Thái đen ở Điện Biên, tết không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới mà còn là dịp hội tụ, kết tinh những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Tết Nguyên đán lễ hội lớn nhất trong năm
Không giống như một số dân tộc có nhiều lễ tết trong năm, người Thái đen ở Điện Biên không có tết riêng mà tổ chức đón Tết Nguyên đán cổ truyền cùng với cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, cách đón tết của người Thái lại mang đậm dấu ấn văn hóa riêng, thể hiện rõ nét qua phong tục, nghi lễ, ẩm thực và các sinh hoạt cộng đồng truyền thống. Tết Nguyên đán được người Thái xem là lễ hội lớn nhất trong năm. Đây là dịp để con cháu tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình ấm no, hạnh phúc.
Theo quan niệm của người Thái đen Điện Biên, nếu để công việc dở dang sang năm sẽ bị mang nợ cả năm, vì thế có nợ hay vay mượn gì đều phải trả trước tết. Sở dĩ, một phần là do quan niệm, một phần là thúc giục các thành viên trong gia đình khẩn trương hoàn tất công việc đồng áng, trả hết nợ nần để đón tết vui tươi phấn khởi. Sau khi hoàn tất mọi công việc, khoảng ngày 25 tháng Chạp âm lịch, không khí chuẩn bị tết đã rộn ràng khắp các bản làng. Người dân cùng nhau vào rừng lấy củi, hái lá dong để gói bánh chưng; đồng thời tổ chức quét dọn đường làng, ngõ xóm, chỉnh trang nhà cửa. Đến ngày 29 tết, người đàn ông trụ cột trong gia đình sẽ tiến hành dọn dẹp, lau chùi bàn thờ tổ tiên - nghi lễ mà người Thái gọi là “Phiểu cọ lò hóng”. Trên bàn thờ được sắp đặt trang trọng gồm nải chuối, trầu cau, bánh kẹo, hoa quả và những sản vật do chính bàn tay lao động của người dân làm ra, thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên.
Mâm cỗ Tết lòng biết ơn gửi tới tổ tiên
Ngày 30 tết là ngày quan trọng nhất, khi những người đi làm xa trở về sum họp cùng gia đình. Từ sáng sớm, nhiều gia đình mổ trâu, mổ lợn, sắm sửa lễ vật để chuẩn bị mâm cỗ cúng tổ tiên. Theo quan niệm của người Thái, mâm cỗ tết phải có đầy đủ thịt và cá thì tổ tiên mới phù hộ cho sang năm mới làm nương được mùa, nuôi con trâu, con gà mới sinh sôi nảy nở, cái bụng mới no quanh năm. Ông Lò Văn Dung, bản Na Vai, xã Sam Mứn cho biết: “Mỗi dịp Tết đến, gia đình nào cũng làm cơm cúng tổ tiên để thể hiện lòng biết ơn, đồng thời cầu mong năm mới làm ăn phát đạt, con cháu khỏe mạnh, học tập tiến bộ”.
Bánh chưng gù hồn cốt Tết của người Thái
Sau khi chuẩn bị xong lễ vật, các gia đình quây quần bên nhau gói bánh chưng gù - loại bánh truyền thống không thể thiếu trong ngày Tết của người Thái đen Điện Biên. Bánh chưng gù không chỉ là món ăn quen thuộc mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự no đủ, ấm áp, gắn kết gia đình. Bà Lò Thị Muôn, bản Phủ, xã Thanh An chia sẻ: “Tết đến, nhà nào cũng phải gói bánh chưng gù. Nếu không có bánh chưng gù thì coi như chưa có tết. Người Thái quan niệm, thiếu bánh chưng gù thì sang năm mới dễ gặp đói kém, làm ăn không thuận lợi”.
Gội đầu cuối năm gột rửa điều không may
Một phong tục đặc sắc khác của người Thái đen là gội đầu vào chiều 30 tết. Sau khi gói xong bánh chưng gù đặt lên bếp, mọi người cùng nhau ra suối tắm, gội đầu cuối năm. Phụ nữ Thái thường dùng nước vo gạo nếp được ủ chua từ nhiều ngày trước để gội đầu. Theo quan niệm truyền thống, việc gội đầu cuối năm nhằm gột rửa những điều không may mắn của năm cũ trôi đi theo dòng nước để lại những gì tốt đẹp đón chào năm mới an lành, may mắn. Chính bởi quan niệm như vậy mà phong tục gội đầu ngày tết đã trở thành một nét văn hóa truyền thống tốt đẹp được dân tộc Thái gìn giữ cho đến tận bây giờ. Bà Lò Thị Liên, bản Na Vai, xã Sam Mứn cho biết: “Lễ gội đầu này đã có từ lâu lắm rồi, cho đến hôm nay chúng tôi vẫn duy trì, cứ đến 30 tết, phụ nữ chúng tôi cùng nhau ra suối làm lễ gội đầu để rửa trôi cái cũ, cái không tốt và cầu mong những điều may mắn về trong năm mới.
Đón giao thừa và tục giữ lửa ngày Tết
Tối 30 tết, các gia đình tổ chức bữa cơm tất niên, quây quần bên nhau chờ đón thời khắc giao thừa. Đúng 12 giờ đêm thời khắc giao thừa người đàn ông trụ cột trong gia đình bắt đầu làm lễ cúng năm mới người Thái gọi là “Nho pan sơ” - mời các bậc tổ tiên, ông bà, cha mẹ ở đẳm trên mường trời tề tựu đông đủ tại gian hóng trong nhà. Khi bước sang năm mới, người Thái còn có tục giữ lửa trong đêm giao thừa. Một đoạn củi đang cháy được vùi trong tro để sáng hôm sau vẫn còn than hồng. Họ tin rằng, giữ được lửa qua đêm 30 sẽ mang lại may mắn, làm ăn phát đạt, gia đình hạnh phúc cả năm, ngược lại nếu đêm 30 lửa tắt, gia đình sẽ làm ăn xui xẻo trong năm mới. Trước đây, đêm giao thừa người Thái còn có tục múc lấy nước để qua đêm đến sáng mùng 1 mới mang ra cân, nếu như nước vẫn còn đủ cân thì năm mới làm ăn thuận tiện, nếu nước trong ca thiếu đi thì sẽ khó khăn trong sản xuất.
Vui xuân, chúc Tết và các trò chơi dân gian
Sáng sớm mồng 1 tết, đồng bào Thái có tục lấy nước cầu may. Nước đối với người Thái là mang đến sự tốt lành, thịnh vượng, nuôi sống muôn loài. Sau nghi lễ lấy nước cầu may, các thành viên trong gia đình bắt tay vào công đoạn chuẩn bị mâm cỗ ngày tết. Bữa cơm ngày tết của người Thái có những món không thể thiếu, đó là cá nướng hoặc cá sấy, với các món thịt khô, bánh chưng, xôi nếp. Con cháu cùng quây quần bên mâm cỗ Tết, người lớn tuổi nhất trong gia đình sẽ nói những lời chúc tốt đẹp, sang năm mới mong con cháu gặp nhiều may mắn. Người Thái kiêng không tiêu tiền và quét nhà vào ngày mồng 1 tết. Bởi cho rằng nếu tiêu tiền vào ngày mồng 1 tết thì cả năm sẽ không tiết kiệm được, và quét nhà ngày mồng 1 thì sẽ quét hết lộc năm mới đi.
Đời sống xã hội ngày càng phát triển, nhiều giá trị văn hóa mới được du nhập song người Thái đen ở Điện Biên vẫn luôn ý thức gìn giữ và phát huy những phong tục đón tết truyền thống. Ngày tết không chỉ là dịp đoàn tụ gia đình mà còn là không gian văn hóa đặc sắc, nơi con người hòa mình vào thiên nhiên núi rừng, hướng tới những điều tốt đẹp cho năm mới.