Bộ sách Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam là sản phẩm của một quá trình nghiên cứu, phê bình công phu các tác phẩm văn học thành văn và văn học truyền miệng, từ khởi thủy đến nửa đầu thế kỷ XIX; qua đó góp phần phác thảo một cách hệ thống diện mạo, tiến trình phát triển và những đặc điểm cơ bản của lịch sử văn học Việt Nam trong suốt nhiều thế kỷ.

Khởi đầu cho hành trình tìm hiểu sự phong phú của nền văn học nước nhà, Quyển I: Phần ngữ ngôn văn tự và văn học truyền miệng gồm hai phần chính. Phần thứ nhất giới thiệu về lịch sử ngữ ngôn văn tự Việt Nam. Ngữ ngôn (tiếng nói, chữ viết) là chất liệu của văn học, phát triển cùng với đời sống người Việt. Một trong những đặc điểm nổi bật của tiếng Việt là sự gắn bó chặt chẽ giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ đời sống sinh hoạt hằng ngày của người dân. Ngữ ngôn Việt Nam được củng cố, phát triển hơn nhờ văn tự ghi chép lại, từ lúc chỉ dùng chữ Hán đến lúc sáng tạo ra chữ Nôm cho tới quá trình ra đời, phát triển chữ quốc ngữ (chữ viết ngày nay). Phần thứ hai tập trung giới thiệu bộ phận có tính cổ xưa nhất trong nền văn học Việt Nam, đó là văn học truyền miệng (ca dao, tục ngữ, truyện thần thoại, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn…). Văn học truyền miệng có đặc điểm là không rõ tác giả, thời gian sáng tác và có nhiều dị bản, nhưng đó cũng là bộ phận phong phú và có tính chất nhân dân nhất trong văn học Việt Nam.

Quyển II: Từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XVII, chia thành hai thời kỳ là thời kỳ từ thế kỷ XV trở về trước và thời kỳ từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ XVII, do các tác giả Văn Tân, Nguyễn Hồng Phong, Nguyễn Đổng Chi biên soạn, tập trung phác họa diện mạo văn học Việt Nam với nhiều tác giả, tác phẩm nổi tiếng của thời kỳ này. Mỗi phần đều tập trung phác họa bối cảnh lịch sử của từng giai đoạn, phân tích đặc điểm văn học trong thời kỳ, những yếu tố tác động đến sự phát triển của văn học trong từng thời kỳ rồi đến tình hình phát triển văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm. Từ thế kỷ XV trở về trước là thời kỳ “văn sử bất phân”, tức là một tác phẩm văn học đồng thời có thể là một tác phẩm sử học và ngược lại. Do vậy, trong quyển II, các tác giả coi những tác phẩm như: Việt điện u linh tập, Lĩnh Nam chích quái, Đại Việt sử ký… là tác phẩm văn học, mặc dù “các tác phẩm ấy vẫn là những kho tài liệu quý báu của các nhà sử học”. Trong khi đó, thời kỳ từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ XVII, văn học chữ Nôm đã chiếm một địa vị trọng yếu trên vũ đài văn học, sử học và văn học đã thực sự “chia tay”.

Tiếp nối tinh thần đó, các quyển tiếp theo của bộ sách Quyển III và Quyển IV tập trung phác họa diện mạo văn học Việt Nam thế kỷ XVIII - một giai đoạn rực rỡ nhưng đầy biến động, khi mà chế độ phong kiến trên đường suy vong, xã hội khủng hoảng sâu sắc, khởi nghĩa nông dân nổ ra khắp nơi. Trong thế kỷ XVIII, nhiều tác gia lớn thuộc tầng lớp phong kiến quý tộc đã kiến tạo nên những đỉnh cao nghệ thuật, đồng thời thể hiện tính hiện thực sâu sắc khi phơi bày một xã hội phong kiến ngột ngạt, đầy rẫy áp bức, bất công. Đó là những tác phẩm: truyện Nôm khuyết danh tiêu biểu như Thạch Sanh, Phạm Tải - Ngọc Hoa, Quan Âm Thị Kính, những tác phẩm văn học dân gian đặc sắc như Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, những tác phẩm Hịch Tây Sơn, Phú Hầu Tạo, Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Truyện Hoa Tiên, các tác phẩm của nữ sĩ Hồ Xuân Hương và đặc biệt là Truyện Kiều của Đại thi hào Nguyễn Du.

Đến nửa đầu thế kỷ XX - giai đoạn được trình bày trong Quyển V, tập trung phác họa diện mạo văn học dân tộc, là giai đoạn triều Nguyễn mới thành lập, quốc gia tuy thống nhất nhưng xã hội vẫn nhiều biến động, mâu thuẫn, nhân dân phải đối mặt với những chính sách hà khắc, bộ máy quan liêu, đồng thời đất nước phải đối diện với nguy cơ xâm lược từ bên ngoài. Qua việc phân tích các tác phẩm của Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Công Trứ, Lý Văn Phức, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu… như Mai đình mộng ký, Truyện Bích Câu kỳ ngộ, Đại Nam quốc sử diễn ca, Lục súc tranh công, Tự tình khúc, Trần tình văn… cho thấy sự phong phú về thể loại và sự tiếp nối, phát triển của các hình thức văn học dân tộc như thơ lục bát, song thất lục bát, truyện Nôm…; văn học giai đoạn này giữ một vị trí quan trọng trong tiến trình phát triển liên tục của lịch sử văn học dân tộc.
Điểm đặc sắc xuyên suốt cả 5 quyển sách chính là phương châm nêu cao tinh hoa văn học để thể hiện ý thức dân tộc. Sức mạnh của bộ Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam nằm ở sự thống nhất trong nội dung. Dù mỗi quyển do những học giả khác nhau chấp bút như Văn Tân chuyên về bối cảnh và lý luận, Nguyễn Đổng Chi sâu sắc trong văn học chữ Hán, hay Vũ Ngọc Phan và Hoài Thanh đóng góp những ý kiến phê bình tinh tế, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: lòng tự tôn dân tộc và sự nghiêm túc trong lao động khoa học. Việc đặt các tác phẩm trong sự đối chiếu với văn học thế giới, như cách các tác giả so sánh hiện tượng “văn sử bất phân” của Việt Nam với sách Xuân Thu hay Sử ký của Trung Quốc, đã khẳng định rằng văn học Việt Nam có những quy luật phát triển riêng nhưng vẫn nằm trong dòng chảy văn minh chung của nhân loại.
Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam không chỉ dành cho những nhà nghiên cứu, mà còn dành cho bất cứ ai muốn tìm lại tiếng nói của cha ông trong từng câu chữ, để thấy yêu hơn tiếng mẹ đẻ và tự hào về một nền văn chương đã bền bỉ chảy qua hàng nghìn năm thăng trầm của lịch sử. Đây thực sự là một bộ sách gần gũi với mỗi người, một di sản tinh thần quý báu cần được gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ mai sau, để ngọn lửa văn hóa dân tộc luôn được thắp sáng trong tâm hồn mỗi người Việt Nam.