ĐBP - Những ngày cuối năm 2025, bản Tọ Cuông, xã Búng Lao rộn ràng hơn thường lệ. Trong làn khói bếp bảng lảng và hương lúa mới còn thơm nồng, tiếng nói cười vang bên mâm lễ, bà con dân tộc Khơ Mú cùng nhau “đánh thức” phong tục từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một - Lễ Mừng cơm mới (Mạ Muôn Mạ Mệ).
Sau nhiều năm không được duy trì tổ chức, ngày 31/12/2025, Lễ Mừng cơm mới của người Khơ Mú bản Tọ Cuông chính thức được chính quyền xã Búng Lao phục dựng, bảo tồn.
Từ sáng sớm, tại nhà văn hóa bản, bà con đã tề tựu đông đủ. Người chuẩn bị mâm lễ, người dựng không gian cúng, người tập lại những điệu múa, lời ca. Không khí vừa tất bật, vừa háo hức. Nghệ nhân Quàng Văn Cá, người được cộng đồng tín nhiệm giao thực hiện các nghi thức chính cẩn thận kiểm tra từng lễ vật, từng chi tiết nhỏ. Với ông, mỗi khâu trong nghi lễ không đơn thuần là thủ tục mà còn là sự kết nối giữa con người với tổ tiên, với đất trời.
“Ngày trước, nhà nào cũng làm lễ mừng cơm mới. Nhưng sau này cuộc sống thay đổi, nhiều phong tục dần bị lãng quên. Nay được khôi phục lại, bà con ai cũng phấn khởi” - nghệ nhân Quàng Văn Cá chia sẻ.
Lễ Mừng cơm mới của người Khơ Mú gắn bó chặt chẽ với đời sống sản xuất nông nghiệp. Sau một vụ mùa, khi lúa đã được thu hoạch, mỗi gia đình chọn ngày lành để làm lễ tạ ơn. Hạt gạo mới là thành quả của lao động, là biểu tượng của sự no đủ, của niềm tin vào thiên nhiên và những điều tốt đẹp phía trước. Trong quan niệm của người Khơ Mú, nếu không làm lễ mừng cơm mới, mùa màng năm sau có thể không thuận lợi, cuộc sống gia đình cũng khó được bình an.
Tại buổi phục dựng ở bản Tọ Cuông, các nghi thức truyền thống được tái hiện đầy đủ. Mâm lễ được chuẩn bị công phu với cơm mới, gà, rượu, cùng các sản vật do chính người dân làm ra. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, nghệ nhân Quàng Văn Cá thực hiện nghi thức cúng. Những lời khấn bằng tiếng Khơ Mú trầm đều vang lên như sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Xung quanh, người dân lặng im, thành kính dõi theo từng động tác, từng câu khấn.
Sau phần lễ, tiếng khèn, tiếng trống nhanh chóng vang lên. Những điệu múa truyền thống được tái hiện. Người già, người trẻ cùng hòa mình vào không gian văn hóa đậm đà bản sắc. Những nụ cười, những cái nắm tay, những lời chúc mừng... tạo nên bức tranh sống động về đời sống cộng đồng.
Nghệ nhân Quàng Văn Cá bảo, điều ông trăn trở nhất không phải là thiếu lễ vật hay thiếu người tham gia mà là sợ lớp trẻ dần quên những phong tục của dân tộc. Phong tục mà không có người nhớ, người làm thì rồi cũng phai nhạt. Giữ được hay không là nhờ vào con cháu sau này.
Với 19 dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc không chỉ có đặc trưng về ngôn ngữ, phong tục, tập quán mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống riêng, góp phần tạo nên bức tranh đa sắc màu. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đời sống, không ít phong tục của đồng bào dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ mai một. Những thay đổi trong sinh hoạt, trong nhận thức, cùng tác động của các yếu tố bên ngoài khiến nhiều nghi lễ không còn được duy trì thường xuyên.
Trước những thách thức đặt ra, tỉnh Điện Biên chủ động triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Tỉnh đã ban hành các nghị quyết, đề án, kế hoạch chuyên đề về phát triển văn hóa gắn với nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Có thể kể đến Nghị quyết số 11-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030; Nghị quyết số 24/NQ-HĐND về bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc gắn với phát triển kinh tế - xã hội; cùng nhiều kế hoạch của UBND tỉnh về bảo tồn, phát huy trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số...
Đây là cơ sở để các địa phương chủ động triển khai hoạt động phục dựng, gìn giữ phong tục, lễ hội trong đời sống cộng đồng. Điển hình như: Tết “Khù Sự Chà”; Lễ cầu mưa, cầu mùa; Lễ Gạ Ma Thú (lễ cúng bản); Tết Nào Pê Chầu, Ngày hội văn hóa các dân tộc; Lễ hội Gầu Tào; Lễ gội đầu...
Ông Hồ A Páo, Phó Chủ tịch UBND xã Nà Bủng, cho biết: Lễ hội Gầu Tào dân tộc Mông được xã phục dựng từ năm 2022. Đến nay, mỗi dịp xuân về, lễ hội trở thành nơi bà con tụ hội vui chơi, gặp gỡ, đồng thời là không gian để các nghệ nhân, những người am hiểu văn hóa truyền thống thực hành nghi lễ, truyền dạy lại cho thế hệ sau, góp phần giữ gìn bản sắc, lan tỏa nét đẹp văn hóa dân tộc đến người dân và du khách.