Hương cốm gọi Tết về

Sớm ngày Rằm tháng Tám, sương mù còn giăng bạt ngàn trên những dải núi bao quanh thung lũng Mường Nhà; mùi khói bếp quyện cùng hương lúa mới lan tỏa khắp các bản Na Há, Na Khoang, Mường Lói, Na Cọ và bản Xẻ. Biên giới “thức giấc” trong không khí rộn rã của Tết Khẩu Hó - ngày lễ quan trọng của cộng đồng. Đó cũng là thời điểm đất - trời giao hòa, lòng người nơi đây cùng hướng về nguồn cội.

Theo phong tục truyền thống lâu đời của người Lào ở xã Mường Nhà, Tết Khẩu Hó diễn ra vào giữa tháng Tám âm lịch, khi những bông lúa ngả màu vàng chanh. Người Lào quan niệm vạn vật hữu linh, rừng núi, mảnh nương, thửa ruộng hay con suối đều có thần linh ngự trị, che chở. Họ tổ chức ăn Tết để thành kính dâng lên các bậc bề trên thành quả lao động của mình.

Tại bản Na Há, tiếng chày giã cốm nhịp nhàng vang lên từ tờ mờ sáng. Nhanh tay sảy lớp vỏ trấu vừa tách khỏi hạt, chị Lường Thị Hoan quệt giọt mồ hôi trên trán, cười rạng rỡ. Sinh ra và lớn lên ở đất Mường Nhà, tuổi thơ của chị gắn liền với mùi thơm của nếp nương qua mỗi mùa Khẩu Hó. Thuở nhỏ, chị Hoan chỉ biết Tết Khẩu Hó qua niềm vui được ăn miếng xôi mới dẻo thơm. Bây giờ khi tự mình đứng bên cối giã cốm, chị mới thấu hiểu, vì sao món ăn giản dị này lại nắm giữ vị trí trang trọng nhất trên mâm lễ dâng kính tổ tiên.

“Để có được món xôi cốm ngon dâng lên bàn thờ, việc chọn lúa phải rất cầu kỳ. Thóc gặt về ngay khi vừa ngả màu vàng chanh, mang luộc sơ cho tách vỏ, phơi qua một cái nắng rồi mới đem giã, sẩy sạch và đồ thành xôi cốm. Làm đúng công đoạn thì xôi mới dẻo, giữ trọn vị ngọt tự nhiên của đất trời”, chị Hoan chia sẻ.

Thành phẩm quan trọng nhất của ngày Tết là “khẩu hang”, những gói xôi cốm được bọc cẩn thận trong lá dong rừng bánh tẻ. Bên trong mỗi gói khẩu hang, ngoài xôi cốm dẻo thơm còn được gói kèm thịt gà, thịt sấy gác bếp, cá suối nướng hoặc sâu tre, sâu măng, nhộng ong… những sản vật tinh túy mà người dân chắt chiu từ nương rẫy và núi rừng.

Trong gian nhà sàn rộng rãi của gia đình ông Lò Văn Coong (bản Na Há), các con cháu đã tề tựu đông đủ. Người lớn tuổi trong nhà cẩn trọng sửa sang lại mâm cúng, phụ nữ và thanh niên lo phụ việc lặt vặt. Mâm lễ Khẩu Hó của gia đình ông Coong bày đủ ba nhóm chính gồm: Nhóm gạo (xôi cốm, rượu men lá); nhóm thực phẩm (thịt lợn, thịt gà, cá suối, nhộng ong, sâu măng…) và nhóm nông sản (dưa, dứa, mía, chuối, khoai sọ…). Các món ăn đều được đồ chín, nướng hoặc luộc để giữ nguyên hương vị mộc mạc.

Đứng trước mâm cúng nghi ngút khói hương, ông Lò Văn Coong thực hiện các nghi thức với sự thành kính. Ông Coong cho biết, tùy vào hoàn cảnh mỗi gia đình mà tổ chức từ hai đến ba mâm cúng: Mâm cúng tổ tiên, mâm cúng thần bếp và mâm cúng thổ địa. “Người Lào chúng tôi quan niệm lúc sống cần chăm sóc, khi người thân “sang” thế giới bên kia, họ cũng có cuộc sống riêng, nên trong năm phải cúng gia tiên vào các ngày lễ lớn và Tết Khẩu Hó. Gia đình nào còn đủ cả bố và mẹ, thì không thực hiện mâm cúng tổ tiên trong nhà. Ngày cúng cơm mới cũng được chọn rất kỹ, tránh trùng với ngày mất của cha mẹ hay ngày sinh của chủ nhà”, ông Coong chia sẻ.

Nơi gắn kết cộng đồng

Không khí Tết Khẩu Hó mang theo hơi ấm đoàn kết của cả cộng đồng. Cúng xong ở nhà mình, dân bản luân phiên sang các hộ dân khác, cùng trao nhau lời chúc sức khỏe, mùa màng bội thu. Tại gia đình ông Lường Văn Nó, bản Na Khoang, tiếng cười nói rộn rã từ ngoài sân vào trong gian bếp. Dịp này, con cháu làm xa đều thu xếp công việc để trở về đón Tết.

“Tết Khẩu Hó được bà con dân tộc Lào ở Mường Nhà duy trì qua nhiều thế hệ. Cứ Rằm tháng Tám là làm. Năm nay, gia đình tôi càng vui hơn khi có lãnh đạo chính quyền địa phương về chung vui, tặng quà, động viên. Chúng tôi luôn tự hào và quyết tâm gìn giữ, phát huy, không để nét văn hóa truyền thống này bị mai một”, ông Nó bộc bạch.

Trong không gian ngày Tết, âm thanh là nét chấm phá không thể thiếu. Giữa không gian nhà sàn, tiếng khèn bè của ông Lò Văn Bun vang lên réo rắt, trầm bổng. Tiếng khèn như lời tâm tình của núi rừng, gọi mời dân bản hòa vào giai điệu. Khi âm thanh từ khèn bè vang lên, bà Lò Thị Pốc cất giọng hát chính. Ít ai biết, những lời ca tha thiết về tình cảm gia đình, niềm vui sum họp, tình yêu văn hóa dân tộc và lời dặn dò con cháu giữ nét đẹp tộc người đó lại do bà Lường Thị Păn sáng tác.

Bà Păn chia sẻ: “Tôi không biết hát vì cái giọng không theo được nhịp khèn. Nhưng trong đầu thì nhớ như in từng phong tục, nết ăn, nếp nghĩ của người Lào từ đời xưa. Mỗi mùa Khẩu Hó về, nghe tiếng khèn bè cất lên, tôi lại viết nên những lời ca theo nhịp đàn, từ những trải nghiệm, trí nhớ ấy. Chị em cứ thế hát theo tiếng khèn, nghe vừa vui vừa phấn khởi. Tôi nhắn lại cho con cháu, đi đâu, làm gì cũng phải nhớ cái gốc, nhớ ngày Tết mừng cơm mới; quyết tâm giữ lấy tiếng nói, điệu múa của dân tộc mình”.

Tiếng khèn vang lên, mọi người cùng nắm tay hòa vào điệu lăm vông truyền thống. Đội hình di chuyển theo vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ. Những người phụ nữ cuộn bàn tay mềm mại, ép ngón trỏ vào ngón cái, đôi chân bước nhịp nhàng; nam giới theo nhịp khèn cũng hòa vào vòng xòe. Cứ thế, người già, trẻ nhỏ, khách phương xa cùng hòa mình vào vòng xòe đoàn viên.

Lưu giữ hồn dân tộc

Hiện nay, đồng bào dân tộc Lào ở Mường Nhà vẫn gìn giữ, trao truyền ngôn ngữ, chữ viết và các nghi lễ truyền thống. Tết Khẩu Hó hôm nay chính là minh chứng rõ nét cho sức sống bền bỉ của bản sắc văn hóa trong cộng đồng.

Đánh giá về giá trị của nghi lễ này trong đời sống hiện đại, ông Hạng A Giàng, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Nhà nhận định: Điều trân quý nhất là qua bao nhiêu năm tháng, bà con người Lào ở nhiều bản trong xã vẫn giữ trọn được hồn cốt của Tết Khẩu Hó. Từ nếp ăn, nếp mặc đến tiếng khèn, điệu lăm vông được gìn giữ trong từng nếp nhà sàn chính là tài sản vô giá. Đây không chỉ là nét sinh hoạt văn hóa tâm linh đơn thuần, mà chính là nền tảng cốt lõi để Mường Nhà định hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn di sản. Du khách đến với địa phương không vì xem một chương trình biểu diễn, mà đã thực sự sống trong không gian văn hóa cộng đồng.

“Nhằm hiện thực hóa định hướng này, chính quyền địa phương tích cực phối hợp cùng ngành Văn hóa tiến hành kiểm kê, tư liệu để hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể. Việc hồ sơ hóa di sản được thực hiện ngay tại không gian sinh hoạt của bản làng, hạn chế tối đa việc sân khấu hóa, nhằm đảm bảo tính chân thực, làm chìa khóa cốt lõi để phát triển du lịch bền vững.

Rời Mường Nhà khi hoàng hôn buông xuống, tôi vẫn nhớ hình ảnh những đứa trẻ tung tăng trong bộ trang phục thổ cẩm truyền thống, tay cầm gói “khẩu hang” thơm mùi cốm mới theo cha mẹ đi chúc Tết. Nhờ tình yêu văn hóa được vun đắp tự nhiên qua từng mùa Khẩu Hó, mạch nguồn di sản của người Lào nơi miền biên viễn sẽ còn chảy mãi với thời gian…