Khi Tết bắt đầu bằng chữ và đạo

Trong không gian Tết cổ truyền Việt Nam, có những phong tục không ồn ào nhưng bền bỉ đi cùng năm tháng. Xin chữ đầu năm, lễ chùa đầu Xuân là những nét văn hóa như thế. Không gắn với sự phô trương, không nhằm tìm kiếm điều may rủi tức thì, hai phong tục này lặng lẽ dẫn con người vào một hành trình nội tâm: Hướng về điều thiện, điều đúng và điều bền lâu. Nếu Tết là thời điểm con người làm mới không gian sống, thì xin chữ và lễ chùa chính là cách làm mới tinh thần. Trước khi cầu tài, cầu lộc, người Việt xưa thường cầu chữ, cầu đạo, cầu cho tâm được an, trí được sáng, nhân cách được vững vàng. Đó là một lựa chọn văn hóa mang chiều sâu triết lý, phản ánh bản lĩnh tinh thần của một dân tộc coi trọng học vấn, đạo lý và sự tu dưỡng.

Truyền thống trọng chữ - trọng đạo của người Việt

Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, chữ chưa bao giờ chỉ là ký hiệu ngôn ngữ. Chữ là đạo, là học, là con đường lập thân. Xin chữ đầu năm vì thế không đơn thuần là xin một bức thư pháp để treo trong nhà, mà là xin một lời nhắc nhở sống.

Chữ “Nhân” nhắc con người biết thương người.

Chữ “Tâm” nhắc giữ lòng trong sáng.

Chữ “Đức” nhắc sống tử tế.

Chữ “Trí” nhắc học hỏi không ngừng.

Chữ “An”, “Phúc”, “Thuận” gửi gắm khát vọng hài hòa trong đời sống.

Người cho chữ, trong truyền thống, không phải ai cũng được. Đó thường là những người có học, có đức, được cộng đồng kính trọng. Hành vi xin chữ vì vậy hàm chứa mối quan hệ đạo lý: Người xin kính cẩn, người cho cẩn trọng, chữ được viết bằng tâm thế trách nhiệm, chứ không phải bằng sự ngẫu hứng.

Qua phong tục ấy, có thể thấy rõ tinh thần hiếu học và trọng đạo đã ăn sâu vào cấu trúc văn hóa Việt Nam. Xin chữ là cách người Việt gửi gắm niềm tin rằng: Mọi khởi đầu tốt đẹp đều bắt đầu từ việc tu dưỡng bản thân, chứ không chỉ trông chờ vào may mắn bên ngoài.

Lễ chùa đầu năm - tìm sự an nhiên trong tâm hồn

Cùng với xin chữ, lễ chùa đầu năm là một hành trình quen thuộc của người Việt mỗi độ Xuân về. Nhưng cần nhấn mạnh rằng, trong bản chất, lễ chùa không phải là để “xin cho được”, mà là để trở về với chính mình. Ngôi chùa trong văn hóa Việt Nam không chỉ là không gian tôn giáo, mà còn là không gian văn hóa, đạo đức.

Đến chùa đầu năm, con người tạm rời khỏi những bon chen thường nhật để tìm sự tĩnh tại, lắng nghe tiếng chuông, mùi hương trầm và đối thoại với chính nội tâm mình. Trong khoảnh khắc ấy, con người thường tự vấn: Năm qua mình đã sống thế nào, đã làm được gì, đã bỏ lỡ điều gì. Cầu an vì thế trước hết là cầu cho tâm an, cầu cho lòng người bớt sân si, bớt vội vàng, bớt oán trách. Trong đời sống hiện đại nhiều áp lực, lễ chùa đầu năm càng cho thấy giá trị bền vững. Nó giúp con người tìm lại điểm tựa tinh thần, không phải để trốn tránh hiện thực, mà để có thêm sự bình tâm đối diện với những thử thách phía trước.

Lễ chùa trong đời sống hiện đại: Thay đổi nhưng không mất gốc

Không thể phủ nhận rằng, lễ chùa ngày nay đã có nhiều biến đổi. Lượng người đông hơn, hình thức đa dạng hơn, thậm chí có lúc bị thương mại hóa. Tuy nhiên, không nên vì những biểu hiện lệch lạc mà phủ nhận giá trị văn hóa cốt lõi của phong tục này. Vấn đề không nằm ở việc đến chùa đông hay ít, mà ở tâm thế của người đi lễ. Khi con người đến chùa với lòng thành, với mong muốn sống tốt hơn, thì dù hình thức có thay đổi, giá trị hướng thiện vẫn được giữ gìn. Điều quan trọng là phải nhắc lại cho đúng tinh thần: lễ chùa không phải là “mua bán” phúc lộc, càng không phải là cách né tránh trách nhiệm cá nhân. Phật giáo, trong truyền thống Việt Nam, luôn đề cao nhân - quả, đề cao hành động đúng đắn trong đời sống hằng ngày.

Ranh giới giữa tín ngưỡng và mê tín

Một trong những thách thức hiện nay là sự nhập nhằng giữa tín ngưỡng và mê tín. Khi xin chữ biến thành chạy theo “chữ đắt - chữ lạ”, khi lễ chùa biến thành cầu danh - cầu lợi bằng mọi giá, thì giá trị văn hóa bị xói mòn. Tín ngưỡng chân chính hướng con người đến điều thiện, giúp con người sống có trách nhiệm hơn với bản thân và cộng đồng. Mê tín thì ngược lại: Làm con người ỷ lại, phó mặc, thậm chí đánh mất khả năng tự quyết. Giữ được ranh giới ấy là trách nhiệm không chỉ của cá nhân, mà còn của cộng đồng và những người làm công tác văn hóa. Cần trả lại cho xin chữ và lễ chùa ý nghĩa giáo dưỡng, thay vì để chúng trượt sang chiều hướng hình thức, vụ lợi.

Hành trình hướng thiện - giá trị còn lại sau

Tết xin chữ, lễ chùa đầu năm, suy cho cùng, không phải là những hành động khép kín trong vài ngày Tết. Giá trị của chúng nằm ở những gì còn lại sau khi Tết qua đi: Một chữ treo trong nhà nhắc con người sống tử tế, một lần lễ chùa giúp con người giữ được sự điềm tĩnh suốt năm dài.

Khi phong tục còn làm được điều đó, thì Tết vẫn còn chiều sâu văn hóa. Và khi con người còn biết bắt đầu năm mới bằng việc tu tâm - dưỡng đức, thì xã hội vẫn còn những nền tảng tinh thần vững chắc.

Xin chữ, lễ chùa đầu năm không phải là những nghi thức cũ kỹ của quá khứ, mà là những con đường văn hóa dẫn con người tới sự hoàn thiện. Giữa biến động của đời sống hiện đại, những phong tục ấy nhắc người Việt nhớ rằng: muốn năm mới tốt đẹp, trước hết phải bắt đầu từ một tâm thế tốt đẹp. Giữ gìn xin chữ và lễ chùa, vì thế, không chỉ là giữ một phong tục, mà là giữ cho Tết Việt còn chiều sâu đạo lý, còn khả năng cảm hóa con người theo hướng chân, thiện, mỹ.