Những ngày đầu tháng 7, khi nắng sớm vừa phủ lên những hàng bia trắng ở Nghĩa trang Liệt sĩ (NTLS) Him Lam (phường Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên), không gian nơi đây vang lên tiếng cuốc, tiếng xẻng đều đặn. Đó không phải nhịp thi công của một công trình, mà là nhịp lao động đầy trách nhiệm của những cán bộ, chiến sĩ (CB, CS) Bộ CHQS tỉnh Điện Biên trong hành trình tìm lại tên cho các anh hùng liệt sĩ chưa xác định được danh tính.
Giữa những hàng mộ lặng im, từng nhịp cuốc được thực hiện chậm rãi, với sự cẩn trọng và lòng thành kính. Bởi dưới lớp đất ấy không chỉ là hài cốt của những người con đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, mà còn là hy vọng tìm được mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN, mở ra cơ hội xác định danh tính liệt sĩ và giúp những gia đình đã mòn mỏi chờ đợi suốt hàng chục năm có cơ hội được đón người thân trở về đúng với tên tuổi của mình.
Được biết, ngay sau khi nhận nhiệm vụ thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, Bộ CHQS tỉnh Điện Biên đã khẩn trương xây dựng kế hoạch, huy động lực lượng, phối hợp với các cơ quan chuyên môn triển khai đồng bộ trên toàn tỉnh. Do vậy, từ đầu tháng Sáu, chiến dịch được triển khai tại 7 NTLS với 4.593 phần mộ chưa xác định được danh tính. Mỗi phần mộ đều trải qua quy trình khai quật, thu nhận mẫu sinh phẩm, số hóa dữ liệu và hoàn nguyên theo đúng quy định, vừa bảo đảm yêu cầu chuyên môn, vừa giữ gìn sự tôn nghiêm đối với các anh hùng liệt sĩ.
Theo Đại tá Vương Đình Hòa, Chính ủy Bộ CHQS tỉnh Điện Biên, ngay sau khi nhận nhiệm vụ, đơn vị đã quán triệt sâu sắc cho toàn thể CB, CS về ý nghĩa đặc biệt của chiến dịch. “Mỗi phần mộ đều gắn với sự hy sinh của một người con đã hiến dâng cho Tổ quốc. Vì vậy, chúng tôi xác định đây không chỉ là nhiệm vụ mà còn là trách nhiệm và tình cảm của thế hệ hôm nay đối với các anh hùng liệt sĩ; quyết tâm thực hiện với tinh thần trách nhiệm và sự tôn kính cao nhất”.
Tại NTLS Him Lam, nơi an nghỉ của 895 liệt sĩ hy sinh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ chưa xác định được danh tính, công việc càng trở nên gian nan. Sau hơn 70 năm cùng nhiều lần chỉnh trang, tôn tạo, địa tầng đã thay đổi, nhiều phần mộ không còn giữ nguyên hiện trạng ban đầu. Có những ngôi mộ phải đào sâu hơn hai mét mới tiếp cận được tiểu quách. Vì vậy, từng thao tác của CB, CS và lực lượng chuyên môn đều được thực hiện với độ chính xác cao, vừa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, vừa bảo đảm sự nguyên vẹn và tôn nghiêm của từng phần mộ.
Cách Him Lam không xa, tại NTLS Tông Khao (xã Thanh Nưa), hơn 50 CB, CS vẫn miệt mài làm việc dưới những mái bạt dã chiến từ sáng sớm đến chiều muộn. Ba tổ công tác gồm khai quật, thu nhận mẫu – số hóa dữ liệu và hoàn nguyên phần mộ được phối hợp nhịp nhàng, liên tục. Mỗi ngày, lực lượng thực hiện khai quật, lấy mẫu từ 45 đến 50 phần mộ trong tổng số 911 phần mộ chưa xác định được danh tính tại nghĩa trang này.
Khó khăn lớn nhất khi thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm” tại Điện Biên không chỉ nằm ở số lượng gần 5.000 phần mộ cần khai quật mà còn ở điều kiện bảo tồn hài cốt sau hơn bảy thập kỷ. Nhiều mẫu xương đã phong hóa, hòa lẫn vào đất, trong khi một số mẫu vẫn còn đủ điều kiện phục vụ giám định ADN. Bởi vậy, đội ngũ chuyên môn ngành y tế phải thực hiện từng thao tác lựa chọn, xử lý và bảo quản mẫu hết sức tỉ mỉ; đồng thời cập nhật, đối chiếu và số hóa đầy đủ thông tin về vị trí phần mộ, mã số mẫu sinh phẩm ngay tại hiện trường để phục vụ quá trình giám định sau này. Với những người làm nhiệm vụ, mỗi mẫu xương còn lưu giữ được đều mang theo hy vọng có thể giúp một liệt sĩ tìm lại tên tuổi, quê hương và người thân sau nhiều thập kỷ.
Chia sẻ về quá trình tổ chức thực hiện nhiệm vụ, Đại tá Trịnh Đức Thiêm, Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh Điện Biên cho biết: “Đơn vị yêu cầu các lực lượng tuyệt đối tuân thủ quy trình kỹ thuật, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn trong từng khâu khai quật, thu nhận, bảo quản và số hóa mẫu sinh phẩm. Mục tiêu đặt ra là bảo đảm chất lượng mẫu phục vụ giám định ADN, đồng thời giữ gìn sự tôn nghiêm của từng phần mộ liệt sĩ, góp phần sớm xác định danh tính các anh hùng liệt sĩ còn chưa biết tên”.
Sau hơn một tháng triển khai, “Chiến dịch 500 ngày đêm” tại Điện Biên đã đạt nhiều kết quả tích cực. Đến đầu tháng 7, lực lượng chức năng đã khai quật 1.687 phần mộ tại bốn NTLS gồm Tuần Giáo, Tủa Chùa, Him Lam và Tông Khao; thu nhận 1.299 mẫu sinh phẩm, trong đó hơn 93% số mẫu đủ điều kiện lưu giữ và gửi giám định ADN.
Phía trước vẫn còn hàng nghìn phần mộ đang chờ được khai quật, lấy mẫu và hàng vạn thân nhân liệt sĩ trên khắp mọi miền đất nước vẫn mong mỏi một kết quả giám định để khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài nhiều thập kỷ. Rồi sẽ đến một ngày, trên những tấm bia trắng ở các NTLS sẽ không còn dòng chữ “Liệt sĩ chưa biết tên”, mà thay vào đó là tên tuổi, quê quán và đơn vị của những người con đã hiến dâng trọn tuổi xuân cho Tổ quốc. Đó không chỉ là thành quả của khoa học công nghệ, mà còn là minh chứng sinh động cho đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, thể hiện sự tri ân sâu sắc của thế hệ hôm nay đối với các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì độc lập, tự do của dân tộc.