Bài 1: Vượt vùng lõm, mở lối số

Giữa “vùng lõm” hạ tầng số nơi biên giới Điện Biên, bằng sự nhạy bén và tình yêu quê hương, những người con của đồng bào dân tộc thiểu số vươn lên chủ động làm chủ công nghệ. Không chỉ vượt rào cản địa lý, họ đang biến nền tảng số thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vững chắc nơi dải đất biên thùy.

Cô gái Hà Nhì đưa hình ảnh Sín Thầu ra thế giới

Sín Thầu đón chúng tôi bằng cái lạnh ngọt đặc trưng của miền biên viễn. Mây ngàn quấn quýt ôm trọn lấy những nếp nhà trình tường nép mình dưới bóng rừng nguyên sinh A Pa Chải. Từ bao đời nay, nhịp sống của người Hà Nhì ở bản Tá Miếu, xã Sín Thầu trôi qua êm đềm và tĩnh lặng. Thế nhưng khoảng hai năm trở lại đây, cộng đồng mạng trong nước, thậm chí ở nước ngoài đã biết đến nhiều hơn và tìm về để “mục sở thị” mảnh đất cực Tây, nơi “1 con gà gáy 3 nước cùng nghe”, chỉ bởi “sức hút” từ những video của cô gái Chang Khừ Pứ.

Pứ sinh năm 1999, là một cô gái Hà Nhì chính gốc. Không có ống kính chuyên nghiệp, không trường quay tốn kém, càng không có ê-kíp dàn dựng bài bản. “Đạo cụ” duy nhất cô có chỉ là chiếc điện thoại thông minh. Qua góc nhìn từ chiếc điện thoại của Pứ, đời sống thường nhật của đồng bào Hà Nhì nơi giáp biên lại trở nên lung linh và đầy sức sống.

Pứ chọn những góc quay từ đời sống sinh hoạt thường nhật, như: Bữa cơm gia đình bên bếp lửa hồng; cách người già chắt từng giọt nước chấm từ cây rừng; đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ Hà Nhì tỉ mẩn khâu từng chiếu áo truyền thống; hay đơn giản chỉ là khoảnh khắc hừng đông rực rỡ trên nóc nhà cực Tây Tổ quốc. Không dàn dựng cầu kỳ, không cố tìm kiếm những thứ độc lạ làm “méo mó” đi bản sắc quê hương, cô chỉ thu vào ống kính những gì mình đã gắn bó và yêu thương từ thuở nhỏ

Trên kênh mạng xã hội HaNiChang, cuộc sống vùng biên hiện ra nguyên bản, chân thật và mộc mạc. Chính điều đó đã tạo nên sức lay động bất ngờ. Những câu chuyện vốn dĩ quen thuộc trong bản lại vượt qua hàng ngàn cây số, chạm đến trái tim của đông đảo cộng đồng mạng. Một thước phim ngắn ghi lại kinh nghiệm bảo quản thịt lợn treo giàn bếp theo phương pháp cổ truyền của người Hà Nhì đã thu hút hơn 2,2 triệu lượt xem. Thước phim về công thức làm nước chấm thịt nướng đạt 1,7 triệu lượt. Đoạn video hướng dẫn cách ủ thịt mỡ trong chum gốm chạm mốc 1,2 triệu lượt. Kênh HaNiChang nhanh chóng cán mốc hàng chục nghìn người theo dõi, đưa hình ảnh Sín Thầu vươn xa tới Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc và Mỹ.

Theo lời Pứ kể, ban đầu cô chỉ nghĩ quay lại để lưu giữ kỷ niệm cho bản thân và gia đình. Nhưng khi đăng lên, thấy nhiều người hỏi thăm, Pứ mới nhận ra “vẻ đẹp mộc mạc của quê mình chính là thứ mà người ở phố thị đang tìm kiếm”. Từ đó cô bắt đầu dành nhiều thời gian học hỏi, đầu tư sản xuất nhiều video chất lượng hơn để quảng bá về vùng đất, con người ở Sín Thầu.

“Tôi muốn “biến” các tài khoản xã hội của mình thành 1 kênh thông tin nhỏ, để bất cứ ai, ở khắp mọi nơi có thể dễ dàng biết đến A Pa Chải qua những cột mốc, cột cờ, văn hóa truyền thống người Hà Nhì, hay những cung đường phượt hiểm trở… Đằng sau những “vẻ đẹp” đó là những bản làng ấm cúng, là hơi ấm bếp lửa, là nét ăn, nếp ở và những con người nồng hậu, thủy chung. Và tôi sẵn lòng chào đón bất cứ ai đến để trải nghiệm những điều đó”, Pứ bộc bạch.

Giờ học số ở “vũng lõm”

Nếu ở Sín Thầu, cô gái Hà Nhì, Chang Khừ Pứ đang tận dụng mạng xã hội để mang văn hóa bản địa ra với thế giới, thì tại điểm trường Cây Sặt (phân hiệu Huổi Lếch, xã Mường Toong), cô giáo trẻ người Si La, Lỳ Mì Lé lại âm thầm dùng công nghệ để gom nhặt tri thức bên ngoài mang về cho những đứa trẻ thơ dại.

Bản Cây Sặt nằm lọt thỏm giữa những dãy núi cao hẻo lánh. Điểm trường thuộc “vùng lõm” về hạ tầng số, sóng điện thoại lúc có lúc không và chưa có máy chiếu chuyên dụng. Nhưng trong căn phòng chật hẹp, giờ học của hơn 20 đứa trẻ con em đồng bào Mông lại vô cùng sinh động. Trên màn hình chiếc máy tính xách tay cá nhân của cô giáo Lé, những hình ảnh trực quan, âm thanh sinh động mô phỏng tiếng chim hót, tiếng suối chảy lần lượt vang lên, cuốn hút những đôi mắt tròn xoe của lũ trẻ vùng cao.

Ở địa bàn thuộc diện đặc biệt khó khăn và thiếu hụt về hạ tầng số như Cây Sặt, để có được những “giờ học số” như vậy là sự nỗ lực vô cùng lớn. Cô Lé kể, mặc dù nơi ở xa điểm trường giảng dạy gần chục cây số, nhưng mỗi ngày cô đều đặn đi về. Lý do đơn giản bởi ở trung tâm mới có sóng điện thoại, có kết nối internet ổn định để soạn “giáo án số”. Mỗi tối, cô chủ động tìm kiếm tư liệu, ứng dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) để thiết kế các hình ảnh minh họa sinh động, phù hợp với tâm lý lứa tuổi mầm non. Mọi nội dung sau đó được lưu trữ cẩn thận vào máy tính để mang vào điểm bản phục vụ giảng dạy.

Không dừng lại ở “giờ học số” trên lớp, cô giáo trẻ còn dùng điện thoại thông minh để tạo dựng sợi dây kết nối giữa nhà trường và phụ huynh. Bản cây Sặt có 86 hộ, 464 nhân khẩu, 100% là đồng bào Mông. Bà con mặc dù đa phần đã có điện thoại thông minh, song thường thay đổi sim và đa phần chỉ sử dụng để vào yourtube, facebook xem video, hầu như không biết đến các ứng dụng số. Cô Lé kiên nhẫn đến từng nhà, cầm tay chỉ việc, hướng dẫn từng phụ huynh cài đặt và sử dụng ứng dụng Messenger. Nhờ nhóm trao đổi này, thông tin về lịch học, tình hình sức khỏe, chế độ dinh dưỡng của các con được cập nhật nhanh chóng, xóa tan khoảng cách giữa giáo viên và phụ huynh.

Là người con của của đồng bào dân tộc ít người Si La, sinh ra từ bản Nậm Sin nghèo khó, từng vượt qua hàng chục kilômét đường đất lầy lội để đi tìm con chữ, nên cô Lé thấu hiểu mọi cái khó của người dân và những học trò nhỏ. Sau những năm tháng rèn luyện tại Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THPT Mường Nhé và Trường Cao đẳng Sư phạm Điện Biên, Lé đã chọn quay về quê hương. Từ một đứa trẻ lam lũ đi tìm ánh sáng tri thức, nay cô lại trở thành người mang tri thức và công nghệ thắp sáng bản làng.

Sự trưởng thành và những đóng góp thầm lặng ấy đã đưa Lỳ Mì Lé trở thành Đại biểu Quốc hội khóa XVI (nhiệm kỳ 2026 - 2031). Cô bảo: “Đây là vinh dự, tự hào của cá nhân tôi. Song tôi cũng xem đó là cơ hội vô cùng lớn để tôi có thể góp thêm tiếng nói của đồng bào vùng khó đến với nghị trường Quốc hội. Điều tôi mong mỏi nhất là học sinh vùng cao không bị thiệt thòi, được có đủ điều kiện tiếp cận với công nghệ, với phương pháp học hiện đại để sánh kịp với trẻ em miền xuôi”.

Bài 2: Từ “chi bộ trắng” đến “chi bộ số”