Vào vụ thu hoạch lúa, trên các cánh đồng, nhất là cánh đồng Mường Thanh lại nghi ngút khói do việc đốt rơm rạ. Có nơi khói phủ kín cả cánh đồng, lan sang khu dân cư, khiến không khí ngột ngạt. Nhiều người dân sống gần khu vực đồng ruộng cho biết mỗi mùa gặt là mỗi lần phải đóng kín cửa vì khói, mùi rơm cháy gây cay mắt, khó thở, nhất là với người già và trẻ nhỏ. Tình trạng đốt rơm rạ còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông. Tại nhiều tuyến đường chạy qua khu vực đồng ruộng, khói đốt rơm khiến tầm nhìn của người điều khiển phương tiện bị hạn chế.
Nguyên nhân chính khiến người dân đốt rơm rạ sau thu hoạch bởi tính tiện ích, xử lý nhanh, ít tốn công và thuận tiện làm đất cho vụ tiếp theo, nhất là vụ đông xuân chuyển sang vụ mùa bởi thời gian giữa 2 vụ ngắn. Ông Lò Văn Hùng, phường Mường Thanh chia sẻ: “Vụ đông xuân năm nay gia đình gieo cấy hơn 2.000m2 lúa, nên lượng rơm rạ sau thu hoạch khá nhiều. Nếu không đốt rơm thì phải thu gom hoặc xử lý rất mất thời gian, máy làm đất rất khó. Bà con ở đây quen làm vậy từ nhiều năm nay vì nghĩ vừa sạch ruộng, vừa thuận tiện làm đất cho vụ sau”.
Trên cánh đồng xã Thanh An, chỉ sau 1 - 2 ngày thu hoạch, nhiều thửa ruộng đã đỏ lửa. Từng cột khói trắng xám cuộn lên, bao phủ cả cánh đồng. Không riêng cánh đồng Mường Thanh, tại nhiều địa phương khác, tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch diễn ra khá phổ biến. Nhiều người cho rằng, việc đốt rơm rạ nhằm tiêu diệt mầm mống dịch hại và cỏ dại mọc trên đồng ruộng, đồng thời tạo ra một lượng tro làm phân bón trở lại cho đất. Ngoài ra, đốt đồng còn giúp hạn chế tình trạng lúa chét, tạo điều kiện thuận lợi cho việc làm đất.
Tuy nhiên, theo cơ quan chuyên môn, lợi ích trước mắt từ việc đốt rơm rạ là không đáng kể so với những hệ lụy lâu dài đối với môi trường và đất canh tác. Khi rơm rạ bị đốt, lượng lớn chất hữu cơ và vi sinh vật có lợi trong đất bị phá hủy bởi nhiệt độ cao, khiến đất dần mất dinh dưỡng, bạc màu và chai cứng. Việc đốt trực tiếp trên đồng ruộng còn làm suy giảm độ tơi xốp của đất, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng về lâu dài. Ngoài ra, việc đốt rơm rạ còn làm mất đi cơ hội gia tăng thu nhập cho người nông dân.
Ước tính, mỗi héc ta lúa sau thu hoạch có thể tạo ra khoảng 6 tấn rơm. Vụ đông xuân này, toàn tỉnh gieo cấy 9.780,32ha, đồng nghĩa với lượng rơm rạ phát sinh là rất lớn. Theo tính toán cùng khối lượng rơm rạ ấy nếu đem xử lý bằng chế phẩm sinh học sẽ thu được khoảng 400kg phân hữu cơ dùng làm thức ăn chăn nuôi, trồng nấm hoặc phủ gốc cây trồng, vừa giảm ô nhiễm môi trường vừa tăng thêm giá trị kinh tế cho người dân.
Nghị định số 45/2022/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, hành vi đốt rơm rạ, ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe của người dân sẽ bị xử phạt. Cụ thể, phạt tiền từ 2,5 - 3 triệu đồng đối với hành vi đốt ngoài trời phụ phẩm từ cây trồng cạnh khu vực dân cư, sân bay, các tuyến giao thông chính. Dù đã có quy định cụ thể, song việc kiểm tra, xử lý vẫn gặp nhiều khó khăn do thói quen canh tác lâu năm của người dân và tình trạng đốt rơm rạ thường diễn ra nhỏ lẻ, rải rác trên diện rộng.
Ngành Nông nghiệp và Môi trường khuyến cáo, thay vì đốt bỏ gây ô nhiễm và lãng phí, người dân nên thu gom rơm rạ để tái sử dụng vào nhiều mục đích thiết thực. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có một số đơn vị thu mua rơm làm nguyên liệu sản xuất. Như Trung tâm Nấm Điện Biên, trung bình mỗi năm đơn vị sử dụng khoảng 250 - 300 tấn rơm phục vụ trồng nấm. Vì vậy, người dân hoàn toàn có thể bán hoặc tận dụng rơm rạ để tăng thêm thu nhập, đồng thời góp phần giảm ô nhiễm môi trường và nâng cao giá trị phụ phẩm nông nghiệp.
Thực tế, nhiều hộ dân trên địa bàn đã thay đổi thói quen, lựa chọn tận dụng rơm rạ thay vì đốt bỏ sau thu hoạch. Nhiều năm nay, gia đình anh Nguyễn Văn Chiến, xã Sam Mứn không đốt rơm rạ sau thu hoạch mà tận dụng phục vụ chăn nuôi. Sau mỗi vụ gặt, anh thu gom rơm về phơi khô, dự trữ làm thức ăn cho đàn trâu, bò vào mùa đông. Theo anh Chiến, cách làm này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí chăn nuôi mà còn giữ đồng ruộng sạch sẽ, hạn chế khói bụi ảnh hưởng đến môi trường.
Trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp ngày càng hướng tới phát triển xanh và bền vững, việc thay đổi thói quen đốt rơm rạ là yêu cầu cần thiết. Điều đó không chỉ giúp giảm ô nhiễm môi trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần cải tạo đất, nâng cao hiệu quả sản xuất lâu dài. Để hạn chế tối đa những rủi ro từ thói quen đốt đồng, bên cạnh nỗ lực của ngành chức năng, vai trò của người dân là yếu tố quyết định. Mỗi nông dân cần nâng cao nhận thức, thay đổi thói quen canh tác, không vì lợi ích trước mắt mà gây ảnh hưởng lâu dài đến môi trường và cộng đồng. Chính quyền địa phương cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn và có biện pháp quản lý phù hợp nhằm kiểm soát tình trạng đốt rơm rạ trên đồng.