Chị Thùng Thị Phang, ở bản Mới 2, xã Mường Chà, có mặt ở chợ từ khi trời tờ mờ sáng. Trên chiếc xe máy cũ, những bó lá dong được chị buộc gọn gàng phía sau. Lá được cắt từ rừng, đều, xanh vừa, không non quá, cũng không già quá. “Lá bánh tẻ mới gói được bánh đẹp” - chị Phang nói, tay vẫn thoăn thoắt chỉnh lại dây buộc. Mỗi bó 50 lá, xếp ngay ngắn để gân lá không bị gãy. Từ Mường Chà xuống trung tâm phường Điện Biên Phủ, quãng đường đi hơn chục cây số, có những bó lá dong đã vượt hơn 200km để ra phố, mang theo sắc xuân của rừng.

Lá dong rừng không to bản như lá trồng ở vườn, nhưng mặt lá phẳng, gân mềm, khi gói bánh lên màu xanh thẫm, bánh chín để vài ngày vẫn giữ được sắc.

Ông Ngân Đức Dần, ở phường Điện Biên Phủ dừng xe bên sạp lá dong, chọn những bó ưng ý về gói bánh. Buộc chặt bó lá dong sau yên xe, ông Dần bảo: “Năm nào nhà tôi cũng gói bánh chưng. Chủ yếu là thắp hương và chia cho các con cháu”. Gia đình ông Dần giữ lệ gói bánh vào ngày 26 tết. Không nhiều, vừa đủ dùng trong nhà và gửi con cháu mỗi gia đình vài chiếc lấy lộc đầu năm. Với ông, gói bánh chưng ngày tết thể hiện sự trọn vẹn, đủ đầy của gia chủ trước thềm năm mới.

Ở phường Điện Biên Phủ, bà Nguyễn Thị Mận đã quen với việc gói bánh chưng tết suốt mấy chục năm. Năm nay bà gói 30 chiếc bánh chưng, thắp hương ngày tết và chia cho 5 gia đình con cháu. Gia đình bà tổ chức gói bánh vào ngày 25 tết. Từ sáng, cả nhà trải chiếu ra hiên, phân công mỗi người một việc: Người vo gạo, đãi đỗ, người thái thịt, người rửa lá.

Rửa lá dong là công đoạn cầu kỳ nhất. Lá được đặt lên mâm lớn, thớt gỗ hoặc tấm ván phẳng, rửa nhẹ dưới vòi nước, rồi dùng khăn sạch lau khô. Lưng còng xuống sát mâm lá, bà Mận cười hiền hậu: “Mỏi lưng lắm nhưng vui”. Trước khi gói, mỗi tàu lá dong lại được lau thêm cho khô ráo.

Bên hiên nhà, bà Lê Thị Tỵ ở xã Núa Ngam lặng nhìn con cháu rửa lá và kể về những mùa tết đã qua. Muốn chọn được lá dong đẹp và đều, ngày trước phải đi sâu vào rừng từ sáng sớm. Lá phải vừa tầm, mặt phẳng, gân không quá cứng thì khi gói bánh mới vuông và giữ được màu xanh thẫm.

Bà Tỵ chia sẻ kinh nghiệm: Bánh chưng luộc xong chưa phải đã xong việc; phải vớt ra, rửa lại cho sạch lớp nhựa bên ngoài, rồi xếp ngay ngắn giữa hai tấm ván gỗ, đặt vật nặng lên trên để ép cho vuông vức. Việc ép bánh giúp đẩy hết nước luộc, nếp và đỗ bên trong kết lại chặt hơn, mặt bánh phẳng, góc cạnh rõ ràng. Khi cắt ra, miếng bánh đứng khuôn, chắc tay, không bị bở, lớp lá ôm sát vào nếp, giữ được màu xanh đều. Bánh thắp hương phải là những chiếc bánh đẹp nhất nồi.

Sáng mùng Một, khi thắp nén hương đầu năm, nhìn những cặp bánh xanh nằm trang trọng, dưới chân hương, lòng người thấy an yên.

Lá dong sau khi mua về phải dựng lên, chỉ cho phần cuống ngâm vào chậu nước, tuyệt đối không ngâm cả lá. Lá hút nước từ cuống, giữ được độ đanh, xanh, khi gói bánh không bị mềm, không xỉn màu. Những kinh nghiệm như vậy được truyền lại từ đời này sang đời khác, không ghi chép, không sách vở nhưng thực hiện nền nếp.

Ngày xưa, ở quê, bánh chưng chủ yếu được gói vào dịp tết. Bánh để ăn trong nhà, để biếu tết, mừng tết. Mang cặp bánh chưng xanh sang nhà nhau đầu năm là mang theo lời chúc an lành. Ngày nay, bánh chưng có quanh năm với các hộ làm nghề, nhưng với nhiều gia đình, gói bánh vẫn là việc chỉ dành cho tết. Không phải vì bánh hiếm, mà vì gói bánh là cách giữ lại không khí sum vầy.

Những ngày gần tết, mua - bán lá dong thật sự nhộn nhịp ở các chợ: Trung tâm 1, Noong Bua và đông nhất vẫn là chợ du lịch Mường Thanh. Người mua thường đi sớm, mua lá sớm để có thời gian rửa lá, chuẩn bị thong thả. Có người mua nhiều, có người chỉ chọn một bó nhỏ, vừa đủ gói vài chiếc bánh cho có hương vị tết.

Khi nồi bánh bắt đầu sôi, tết mới thật sự hiện diện. Tiếng nước sôi lục bục, mùi lá dong quyện với mùi nếp, mùi khói bếp lan ra trong đêm lạnh. Người ngồi trông bếp chuyện trò rôm rả chờ bánh chín, chờ năm cũ khép lại…

Với nhiều người dân Việt Nam, dù qua bao năm tháng, đi xa đến đâu, ở tuổi nào cũng không thể quên được mùi lá dong, mùi gạo nếp, mùi khói bếp luộc bánh chưng... Có lẽ vì vậy, mỗi độ tết về, chỉ cần bắt gặp sắc xanh thẫm của lá dong, lòng người lại dịu xuống, để hiểu rằng những điều giản dị vẫn đang nâng đỡ hiện tại. Và nhờ thế, giữa nhịp sống đổi thay, người ta vẫn tìm được cho mình một khoảng bình yên để bắt đầu năm mới!